W ciągu II wieku p.n.e., zwłaszcza zaś w jego drugiej połowie, zachodzą na całym niemal obszarze Europy doniosłe przemiany polityczne, gospodarcze i kulturowe. Jest to okres, gdy Republika Rzymska po ostatecznym zwycięstwie nad Macedonią i Kartaginą oraz podboju Grecji i zdobyciu dominującej pozycji na hellenistycznym Bliskim Wschodzie staje się niepodzielnym panem cywilizowanego świata śródziemnomorskiego i rozpoczyna, na razie dość sporadyczną, penetrację w głąb kontynentu europejskiego ? zwłaszcza na tereny zajęte przez Celtów (podbój Galii Narbońskiej, tj. dzisiejszej południowej Francji, ok. 120 roku p.n.e., wyprawy na obszary Półwyspu Bałkańskiego i wschodnich Alp). Równocześnie na obszarach Środkowej oraz Północnej, a częściowo też Wschodniej Europy następują poważne przesunięcia ludnościowe, których przejawem jest przede wszystkim narastająca ekspansja plemion germańskich rozpoczynających w tym czasie okres swojej największej aktywności. Już pod koniec III wieku p.n.e. pojawiają się na wybrzeżach nadczarnomorskich i nad dolnym Dunajem celtycko-germańscy Bastarnowie oraz germańscy Skirowie. W latach 113-101 p.n.e. czytaj dalej

Siady kultury celtyckiej (lateńskiej) na ziemiach polskich występują w trzech regionach: na Śląsku Środkowym, w południowej części Górnego Śląska i w okolicach Krakowa . Wbrew poglądom niektórych badaczy, chodzi tu niewątpliwie nie tylko o wpływy kulturowe, ale i o osadnictwo celtyckie. Na Śląsku Środkowym archeologiczne ślady Celtów są już uchwytne w.IV wieku p.n.e., czyli w okresie wielkiej ekspansji celtyckiej na teren Europy Środkowej. Kultura lateńska rozwijała się tutaj w ciągu okresu La Tene B i C,. Przejawem jej są przede wszystkim cmentarzyska szkieletowe, występujące na płacie żyznych gleb (głównie czarne ziemie) na południe od Wrocławia ? na przestrzeni około 1000 km2. W młodszej fazie, tj. w La Tene Cx pojawiają się tu również groby ciałopalne. Materiały celtyckie ze Środkowego Śląska wykazują dość bliskie powiązania z obszarem Czech i niektórzy autorzy przypuszczali, iż teren ten został skolonizowany przez odłam plemienia Bojów zamieszkującego Czechy. Z osadnictwem celtyckim na Śląsku Środkowym może łączyć się zespół kamiennych rzeźb występujących w masywie Ślęzy ?- jak mające analogie w czytaj dalej

Szczególną rolę w dziejach i rozwoju kultury Europy w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. odegrali Celtowie, zwani też w źródłach rzymskich Gallami. Należeli oni do ludów zachodnioeuropejskich i byli najbliżej spokrewnieni z grupą italską. Ich pierwotne siedziby obejmowały tereny nad górnym Renem i Dunajem. Nad górnym Dunajem lokalizuje Celtów w V wieku p.n.e. Herodot, a wspominają ich również wcześniejsze źródła greckie z VI wieku p.n.e., jak na przykład Hekataios z Miletu. Istnieją dane, iż już w okresie poprzedzającym wielką ekspansję na przełomie V i IV w. p.n.e. Celtowie skolonizowali znaczną część dzisiejszej Francji, poza wybrzeżem śródziemnomorskim, docierając też do Hiszpanii, gdzie wytworzyli mieszany lud Celtyberów, czyli Celto-Iberów, oraz do Brytanii. Nie wykluczona jest również obecność elementów protocełtyckich we wschodniej części Europy Środkowej ? na przykład w Czechosłowacji. Około roku. 400 p.n.e. rozpoczyna się wielka, dobrze poświadczona przez źródła pisane, ekspansja Celtów. Pojawiają się oni w tym czasie w północnej Italii, gdzie opanowali Nizinę Nadpadańską, niszcząc znajdujące się czytaj dalej

Cechami, które przede wszystkim decydują o odmiennym obliczu kultury pomorskiej, są specyficzne elementy obrządku pogrzebowego. Zmarłych chowano z reguły w grobach płaskich, używane też były jednak sporadycznie kurhany o nasypach kamiennych. Typowy był pochówek w skrzyni zbudowanej z regularnych płyt kamiennych lub wzniesionej z głazów, ale zwłaszcza w młodszej fazie tej kultury występują też groby ze zwykłą tylko obstawą kamienną lub pozbawione wszelkiej konstrukcji kamiennej. Większość grobów skrzynkowych reprezentują pochówki zbiorowe, przy czym liczba popielnic w jednym grobie dochodzi niekiedy do 30. Niektóre z popielnic zawierały ponadto szczątki dwóch lub więcej osób. Ponieważ brak wyraźnych śladów wielokrotnego otwierania tego rodzaju grobów, dostawiania do nich nowych popielnic, możliwe iż chodzi tu o spotykany też u niektórych ludów prymitywnych zwyczaj dłuższego przechowywania szczątków zmarłych i chowania ich dopiero po dłuższym czasie we wspólnym grobowcu. Szczególnie w młodszych fazach kultury pomorskiej występują też groby popielnicowe obsypane stosem, a także groby jamowe. Zanikają w tym czasie czytaj dalej

Do upowszechnienia się na dużą skalę żelaza dochodzi na terenach nad- dunajskich w VII – VI w. p.n.e. Okres ten charakteryzuje się tam wyraźnym postępem w dziedzinie stosunków gospodarczych oraz bujnym rozkwitem kultury. Dużą rolę odegrały tu kontakty ze światem cywilizacji śródziemnomorskiej ? z Etruskami oraz z koloniami greckimi,, szczególnie z założoną około roku 600 Massalią (dzisiejsza Marsylia). Na teren wschodniej Francji oraz nad górny Dunaj napływa grecka ceramika czarno- a potem czerwono-figurowa, greckie amfory wskazujące na handel winem, a także greckie i etruskie naczynia brązowe, Proces postępującego zróżnicowania społecznego, a szczególnie ukształtowanie się warstwy arystokracji i władców plemiennych, poświadczają wielkie kurhany, w których zmarli chowani byli w drewnianych komorach z bogatym wyposażeniem, między innymi w importy i złote przedmioty, oraz najczęściej z czterokołowym wozem mającym zapewne znaczenie obrzędowe, a równocześnie będącym symbolem statusu społecznego. Za siedziby takich władców można uznać niektóre z licznie powstających w tym czasie grodów, w których sąsiedztwie często czytaj dalej

Po okresie szczytowego rozwoju w okresie halsztackim obserwujemy już w okresie halsztackim upadek niektórych żywotnych i przodujących ośrodków kultury łużyckiej, na przykład na Wyżynie Głubczyckiej czy też na Śląsku Środkowym. Obszar zachodniej Wielkopolski objęty został ekspansją kultury pomorskiej, która sięgnęła klinem aż po północną część Dolnego Śląska. W okresie halsztackim znamiona szczególnego rozwoju wykazuje jeszcze wschodniowielkopolska grupa kultury łużyckiej. Na ogół jednak kulturę łużycką w okresie halsztackim cechuje już pewne zubożenie materiału archeologicznego, co widoczne jest zwłaszcza w ceramice (zanik bogatej ornamentyki, zmniejszenie się zasobu formy naczyń), jak i w przedmiotach metalowych. Na terenie Pojezierza Mazurskiego, Sambii i częściowo Warmii krystalizuje się w okresie halsztackim swoisty zespół kulturowy, którego charakterystycznymi cechami są: ceramika o okrągłych dnach, system osadnictwa oparty na małych osiedlach obronnych, typ gospodarki hodowlanej z dużym udziałem chowu konia i owcy, zwłaszcza zaś ciałopalne cmentarzyska kurhanowe. Zdaniem Ł. Okuliczowej, dopiero moment czytaj dalej

Do bardzo skomplikowanych należy problem przynależności etnicznej kultury łużyckiej. Tak jest zresztą zawsze, gdy przy braku wszelkich przekazów pisanych dla studiów nad stosunkami etnicznymi dysponujemy jedynie ,,niemym” materiałem archeologicznym oraz pozbawionymi możliwości datowania danymi językoznawczymi. Kultura łużycka była łączona z Ilirami lub ?północnymi Ilirami”, ostatnio zaś również z pokrewnymi grupie italoceltyckiej Wenetami, których nazwa została następnie przesunięta na Słowian. Większość archeologów i większa część językoznawców polskich stoi na stanowisku łączenia kultury łużyckiej z Prasłowianami. Teza ta została najdobitniej sformułowana przez J. Kostrzewskiego i K. Jażdżewskiego. Z językoznawców poparli ich zwłaszcza T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki oraz antropolog J. Czekanowski. Główny argument ma tu stanowić ciągłość rozwoju kultur archeologicznych zajmujących ziemie polskie, uchwycona retrospektywnie od kultury Słowian okresu wczesnośredniowiecznego, kiedy notują ich źródła pisane, aż do kultury łużyckiej. Korespondują z tym dane językoznawcze, wskazujące na słowiański czytaj dalej

Na obszarze kultury łużyckiej spotykamy dwa typy osad ? otwarte i obronne, czyli grody. W epoce brązu na terenie Polski dominowały bezwzględnie osady otwarte, słabo zresztą do tej pory poznane. Pierwsze grody pojawiają się tu ? jak się wydaje ? dopiero w V okresie epoki brązu, na Śląsku, natomiast w Czechach oraz na Łużycach i w Saksonii występują one już w IV okresie epoki brązu. Liczniejsze stają się grody na terenie Śląska, Wielkopolski, zachodniego Pomorza i zachodniej Małopolski w okresie halsztackim. Grodów brak natomiast we wschodniej części kultury łużyckiej, szczególnie na Mazowszu, Podlasiu, Lubelszczyźnie oraz pomiędzy Wisłą a dolnym Sanem. Geneza i funkcja grodów kultury łużyckiej nie zostały dotąd w pełni wyjaśnione. Wysuwane w dawniejszej literaturze poglądy na temat ich związku z istnieniem organizacji państwowej, obejmującej całość czy też większą część obszaru kultury łużyckiej, należy odrzucić jako anachronizm. Nie przekonywające są też poglądy badaczy, łączących je z rzekomo dominującą rolą hodowli w gospodarce ludności kultury łużyckiej. Grody miałyby w tym ujęciu służyć ochronie stad czytaj dalej

Jak już wspomnieliśmy, kultura łużycka powstała na podłożu kultury przedłużyckiej i kultury trzcinieckiej. Pierwsza z tych kultur odegrała poważną rolę w genezie zachodniej części terytorium kultury łużyckiej, natomiast druga była podłożem dla rozwoju jej wschodniej części. Pomimo unifikującej roli, jaką odegrała kultura łużycka, jej terytorium jest nadal dość silnie zróżnicowane pod wpływem tradycji lokalnego podłoża. Elementem łączącym całość kultury łużyckiej było niewątpliwie upowszechnienie zwyczaju palenia zwłok. Zwyczaj ten odegrał dominującą rolę w omawianej kulturze, pomimo sporadycznego występowania na niektórych terenach obrządku szkieletowego. Wyodrębnienie kultury łużyckiej nastąpiło na przełomie XIII i XII w. p.n.e., w trzecim okresie epoki brązu. Już wówczas na terytorium zajętym przez kulturę łużycką możemy wyróżnić szereg grup lokalnych, z których szczególną rolę odegrały następujące: grupa sasko-łużycka, występująca w zasadzie poza granicami Polski; grupa śląska (zwana też zachodniopolską), obejmująca Śląsk i Wielkopolskę; grupa górnośląsko- -małopolska; grupa pomorska czytaj dalej

Jak wskazywaliśmy już poprzednio, momentem przełomowym w historii Europy Środkowej było powstanie w połowie II tysiąclecia p.n.e. kultur ?mogiłowych”, które szybko rozprzestrzeniły się na bardzo rozległym obszarze od basenu środkowego Dunaju (środkowodunajska kultura mogiłowa), przez Czechy oraz południową część NRD i RFN (południowoczeska i południowoniemiecka kultura mogił) aż do Nadrenii i Hesji (lokalne grupy peryferyczne kultury mogiłowej). Geneza poszczególnych kultur była niewątpliwie różna, ponieważ opierała się na lokalnych kulturach wczesnobrązowych, połączonych jednym wspólnym prądem oddziaływań kulturowych . Cały obszar kultury mogiłowej łączą pewne cechy wspólne: obrządek grzebalny, zawsze charakteryzujący się budową nasypów kurhanowych i obrządkiem birytualnym (tj. ciałopalnym i szkieletowym), rozwój wyodrębnionych miejsc kultowych (przeważnie na wzgórzach) oraz wielki postęp w zakresie metalurgii, wyrażający się poważnym zwiększeniem ilości wyrobów brązowych. W kręgu kultur mogiłowych, szczególnie na obszarze Czech oraz Niemiec południowych, rozwijają się nadal lokalne ośrodki produkcji czytaj dalej