Celtowie — zarys ogólny dziejów i kultury

Szczególną rolę w dziejach i rozwoju kultury Europy w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. odegrali Celtowie, zwani też w źródłach rzymskich Gallami. Należeli oni do ludów zachodnioeuropejskich i byli najbliżej spokrewnieni z grupą italską. Ich pierwotne siedziby obejmowały tereny nad górnym Renem i Dunajem. Nad górnym Dunajem lokalizuje Celtów w V wieku p.n.e. Herodot, a wspominają ich również wcześniejsze źródła greckie z VI wieku p.n.e., jak na przykład Hekataios z Miletu. Istnieją dane, iż już w okresie poprzedzającym wielką ekspansję na przełomie V i IV w. p.n.e. Celtowie skolonizowali znaczną część dzisiejszej Francji, poza wybrzeżem śródziemnomorskim, docierając też do Hiszpanii, gdzie wytworzyli mieszany lud Celtyberów, czyli Celto-Iberów, oraz do Brytanii. Nie wykluczona jest również obecność elementów protocełtyckich we wschodniej części Europy Środkowej — na przykład w Czechosłowacji.
Około roku. 400 p.n.e. rozpoczyna się wielka, dobrze poświadczona przez źródła pisane, ekspansja Celtów. Pojawiają się oni w tym czasie w północnej Italii, gdzie opanowali Nizinę Nadpadańską, niszcząc znajdujące się tam miasta etruskie. Obszar ten zwany był odtąd Galią Przedalpejską. W roku 387 p.n.e. Celtowie zdobywają Rzym i docierają aż do środkowej Italii. Już z początkiem III wieku p.n.e. rozpoczyna się jednak kontrofensywa rzymska, która po drugiej wojnie punickiej w roku 192 p.n.e. doprowadziła do ostatecznego podboju Galii Przedalpejskiej przez Republikę Rzymską.
Drugi kierunek ekspansji celtyckiej prowadził ku wschodowi na teren Europy Środkowej, gdzie jednak poświadczają ją głównie źródła archeologiczne oraz późniejsze wiadomości o obecności ludów celtyckich, pochodzące już z II, a zwłaszcza I wieku p.n.e, Celtowie opanowują tu teren dzisiejszej Czechosłowacji i wdzierają się do Kotliny Karpackiej, dochodząc aż do Siedmiogrodu. Prawdopodobnie dotarli oni nawet dalej na wschód na obszary nadczarnomorskie, jak na to wskazują między innymi wzmianki o ludzie Celto-Scytów. Przez Kotlinę Karpacką przeniknęli Celtowie na Półwysep Bałkański, gdzie poświadczeni są już w IV wieku p.n.e. (m.in. zetknął się z nimi Aleksander Wielki ).Największe nasilenie ekspansji celtyckiej w tym kierunku przypada jednak na pierwszą połowę III wieku p.n.e., gdy opanowują oni część Tracji, a w roku 279_gjn.e. wielki najazd, w którym wzięli też udział przedstawiciele plemion zachodnioceltyckich, dotknął Macedonię i Grecję, zagrażając słynnej świątyni Apołlina w Delfach. W roku 278 p.n.e. Celtowie przekroczyli Hellespont i wdarli się do Azji Mniejszej, gdzie założyli państwo Galatów, które utrzymało się do końca II wieku p.n.e.
W okresie przed ekspansją Celtom w ich pierwotnych siedzibach naddunajskich i nadreńskich odpowiada zachodniohalsztacki krąg kultu-
obszarach odznaczających się żyznymi glebami lub występowaniem złóż cennych surowców. We wschodniej części Europy Środkowej takie skupiska cmentarzysk występują w środkowych Czechach, na Morawach, w południowo-zachodniej i wschodniej Słowacji, na Węgrzech w Siedmiogrodzie oraz na Środkowym i Górnym Śląsku. Niektóre z tych skupisk można powiązać z siedzibami plemion znanych ze źródeł pisanych — na przykład Bojów w Czechach i Wolków-Tektosagów na Morawach. Pewne obszary, jak na przykład Czechy południowe czy też północna Słowacja, pozostają poza zasięgiem płaskich cmentarzysk celtyckich i utrzymuje się tu jeszcze w okresie środkowolateńskim (na Słowacji także później) kultura o silnych tradycjach halsztackich, z pewnymi tylko elementami lateńskimi. Siady dłuższego przetrwania kultury nawiązującej do okresu halsztackiego występują też na terenach, skąd znane są szkieletowe cmentarzyska celtyckie — na przykład w Czechach środkowych — i uważane są za świadectwo dłuższego przetrwania ludności autochtonicznej podbitej przez Celtów.
Duże znaczenie dla podziału okresu lateńskiego ma rozwój zapinek. Wyróżniamy tu trzy zasadnicze stadia: charakterystyczne dla La Tene A i B zapinki o konstrukcji wczesnolateńskiej, z nóżką odgiętą do tyłu, ale nie dochodzącą do kabłąka; zapinki o konstrukcji środkowolateńskiej z nóżką przyczepioną do kabłąka — występujące od okresu La Tene C, czyli w przybliżeniu od ok. połowy III wieku p.n.e. i w okresie La Tene D, czyli głównie w I wieku p.n.e., zapinki późnolateńskie  o ramowatej pochewce powstałej przez całkowite zlanie się odgiętej do góry nóżki z kabłąkiem. W III wieku p.n.e. następuje okres rozkwitu tak zwanego stylu plastycznego, polegającego na bogatym zdobieniu różnego rodzaju przedmiotów, jak zapinek (fibul), bransolet, naszyjników itp. za pomocą występów, brodawek, pustych od środka półkul i innych podobnych wypukłych ozdób.
Bardzo licznie reprezentowana jest na cmentarzyskach celtyckich broń — długie obosieczne miecze, często w bogato zdobionych metalowych pochwach, włócznie z długim grotem  i dolnym okuciem drzewca oraz tarcze — najczęściej kształtu owalnego, zakrywające prawie całego wojownika i zaopatrzone w żelazne okucia boczne oraz tak zwane umbo wzmacniające środek tarczy.
W okresie La Tene C — w III wieku p.n.e. — częstsze stają się groby ciałopalne, w których wyposażenie przepalone jest wtórnie na stosie, a większe przedmioty, szczególnie broń są — celowo zapewne — rytualnie gięte i łamane. Począwszy od okresu La Tene C2, a w szczególności w La Tene D na większości obszarów Środkowej Europy brak w zupełności cmentarzysk celtyckich, co prawdopodobnie pozostaje w związku z rozpowszechnieniem się jakichś bliżej nie znanych, ale zapewne związanych z ciałopaleniem zwyczajów pogrzebowych, powodujących, że pochówki stają się nieuchwytne w materiale archeologicznym.
Z tego okresu znamy natomiast bardzo liczne osady. Jest to okres, kiedy ludy celtyckie nie odgrywają już tak dużej roli politycznej i tracą niektóre opanowane przez siebie terytoria, równocześnie jednak w tym czasie następuje ich największy rozwój gospodarczy i kulturalny. Wyrazem jego są wielkie grody o powierzchni wynoszącej czasem nawet kilkaset hektarów, otoczone potężnymi wałami o konstrukcji drewniano-ziemnej lub drewniano-kamiennej, przy czym belki stanowiące szkielet wału połączone są niekiedy żelaznymi gwoździami (tzw. muius gallicus). Grody te stanowiły ośrodki życia politycznego oraz gospodarczego i były w znacznej mierze zamieszkałe przez ludność trudniącą się rzemiosłem i handlem. Mają więc one już charakter osiedli niemal miejskich i w ten sposób — jako „oppida” — określają je źródła rzymskie, a zwłaszcza Cezar opisujący podbój Galii. Materiały archeologiczne poświadczają istnienie takich „oppidów” również w Europie Środkowej — na terenie górnego dorzecza Dunaju, Czechosłowacji i Węgier.
Celtowie jako pierwszy z barbarzyńskich ludów Europy Środkowej przejęli ze świata śródziemnomorskiego szereg innowacji technicznych, wykazując równocześnie dużą dozę wynalazczości. W rolnictwie pojawiają się u nich ulepszone narzędzia orne zaopatrzone w żelazne radlice i kroje płużne, co umożliwiło wzięcie pod uprawę cięższych gruntów. Zdaniem niektórych autorów byli oni wynalazcami pługa. Pojawiają się też ulepszone typy sierpów, półkoski, kosy oraz żarna rotacyjne, a na terenie Galii nawet rodzaj żniwiarki. W zakresie rzemiosła obserwuje się zwłaszcza rozwój metalurgii, zarówno żelaznej, jak również obróbki brązu, złota i innych metali; przy czym na dużą skalę rozwija się kopalnictwo. W garncarstwie już w V – IV w. pojawia się umiejętność toczenia naczyń na kole, a w okresie późniejszym tokarka, oraz wyrób naczyń drewnianych z klepek. Słynne były też wozy galijskie. Została również opanowana produkcja emalii i szkła, z którego wykonywano paciorki i bronsolety.
Rozwój gospodarki rolnej i rzemiosła spowodował ożywienie się wymiany handlowej. Celtowie jako pierwsi ze środkowoeuropejskich ludów barbarzyńskich zaczęli bić własną monetę, początkowo (zapewne od pierwszej połowy II w. p.n.e.) złotą, stanowiącą naśladownictwo monet grecko-macedońskich z IV wieku p.n.e. (Filip II i Aleksander Wielki), oraz srebrną naśladującą między innymi rzymskie denary republikańskie. Klasyczne prototypy ulegają szybkiemu zbarbaryzowaniu i zeschematyzowaniu. W okresie późniejszym — głównie w I wieku p.n.e. — pojawiają się monety o oryginalnych motywach celtyckich, a także z napisami łacińskimi noszącymi imiona plemion lub możnych celtyckich.
Społeczeństwo celtyckie wykazuje daleko posunięty stopień zróżnicowania i przynajmniej na obszarze Galii znajduje się, w okresie poprzedzającym podbój rzymski, na progu przejścia do ustroju klasowego i wytworzenia organizacji państwowych.
Na terenach zachodnioceltyckich poświadczone jest istnienie wyodrębnionej warstwy kapłanów-druidów, zajmujących się przekazywaniem ustnej tradycji religijnej i historycznej. Mamy tu do czynienia z wykształconym systemem wierzeń i obrzędów. Na terenie południowej Francji występują zbudowane z kamienia świątynie celtyckie zdobione oryginalnymi rzeźbami. Bardziej prymitywne, mające również kultowy charakter kamienne rzeźby znane są też ze wschodniej Cel tyki, na przykład z Czech i — być może — ze Śląska (Góra Ślęza). Występują też ślady świętych okręgów otoczonych rowami lub wałami o czworokątnym kształcie, znane na przykład z Libenic w Czechach, oraz sięgające głębokości 40 m ofiarne studnie zawierające szczątki ofiar. Znany był również zwyczaj niszczenia przedmiotów ofiarowywanych bóstwom i topienia ich w bagnach oraz wodach.
Kultura celtycka odegrała wybitną rolę w rozwoju kultury ludów zamieszkujących bardziej ku północy położone części Europy, między innymi ziemie polskie. Oddziaływania te były wszechstronne i zaznaczyły się zarówno w dziedzinie gospodarki i kultury materialnej, jak również stosunków społecznych i kultury duchowej. Charakterystyczne, iż wpływy celtyckie były najsilniejsze począwszy od II wieku p.n.e., już po zakończeniu politycznej ekspansji ludów celtyckich, ale w okresie, gdy przeżywały one swój największy rozwój gospodarczy.