Po okresie szczytowego rozwoju w okresie halsztackim obserwujemy już w okresie halsztackim upadek niektórych żywotnych i przodujących ośrodków kultury łużyckiej, na przykład na Wyżynie Głubczyckiej czy też na Śląsku Środkowym. Obszar zachodniej Wielkopolski objęty został ekspansją kultury pomorskiej, która sięgnęła klinem aż po północną część Dolnego Śląska. W okresie halsztackim znamiona szczególnego rozwoju wykazuje jeszcze wschodniowielkopolska grupa kultury łużyckiej. Na ogół jednak kulturę łużycką w okresie halsztackim cechuje już pewne zubożenie materiału archeologicznego, co widoczne jest zwłaszcza w ceramice (zanik bogatej ornamentyki, zmniejszenie się zasobu formy naczyń), jak i w przedmiotach metalowych. Na terenie Pojezierza Mazurskiego, Sambii i częściowo Warmii krystalizuje się w okresie halsztackim swoisty zespół kulturowy, którego charakterystycznymi cechami są: ceramika o okrągłych dnach, system osadnictwa oparty na małych osiedlach obronnych, typ gospodarki hodowlanej z dużym udziałem chowu konia i owcy, zwłaszcza zaś ciałopalne cmentarzyska kurhanowe. Zdaniem Ł. Okuliczowej, dopiero moment czytaj dalej

Do bardzo skomplikowanych należy problem przynależności etnicznej kultury łużyckiej. Tak jest zresztą zawsze, gdy przy braku wszelkich przekazów pisanych dla studiów nad stosunkami etnicznymi dysponujemy jedynie ,,niemym” materiałem archeologicznym oraz pozbawionymi możliwości datowania danymi językoznawczymi. Kultura łużycka była łączona z Ilirami lub „północnymi Ilirami”, ostatnio zaś również z pokrewnymi grupie italoceltyckiej Wenetami, których nazwa została następnie przesunięta na Słowian. Większość archeologów i większa część językoznawców polskich stoi na stanowisku łączenia kultury łużyckiej z Prasłowianami. Teza ta została najdobitniej sformułowana przez J. Kostrzewskiego i K. Jażdżewskiego. Z językoznawców poparli ich zwłaszcza T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki oraz antropolog J. Czekanowski. Główny argument ma tu stanowić ciągłość rozwoju kultur archeologicznych zajmujących ziemie polskie, uchwycona retrospektywnie od kultury Słowian okresu wczesnośredniowiecznego, kiedy notują ich źródła pisane, aż do kultury łużyckiej. Korespondują z tym dane językoznawcze, wskazujące na słowiański czytaj dalej

Na obszarze kultury łużyckiej spotykamy dwa typy osad — otwarte i obronne, czyli grody. W epoce brązu na terenie Polski dominowały bezwzględnie osady otwarte, słabo zresztą do tej pory poznane. Pierwsze grody pojawiają się tu — jak się wydaje — dopiero w V okresie epoki brązu, na Śląsku, natomiast w Czechach oraz na Łużycach i w Saksonii występują one już w IV okresie epoki brązu. Liczniejsze stają się grody na terenie Śląska, Wielkopolski, zachodniego Pomorza i zachodniej Małopolski w okresie halsztackim. Grodów brak natomiast we wschodniej części kultury łużyckiej, szczególnie na Mazowszu, Podlasiu, Lubelszczyźnie oraz pomiędzy Wisłą a dolnym Sanem. Geneza i funkcja grodów kultury łużyckiej nie zostały dotąd w pełni wyjaśnione. Wysuwane w dawniejszej literaturze poglądy na temat ich związku z istnieniem organizacji państwowej, obejmującej całość czy też większą część obszaru kultury łużyckiej, należy odrzucić jako anachronizm. Nie przekonywające są też poglądy badaczy, łączących je z rzekomo dominującą rolą hodowli w gospodarce ludności kultury łużyckiej. Grody miałyby w tym ujęciu służyć czytaj dalej

Jak już wspomnieliśmy, kultura łużycka powstała na podłożu kultury przedłużyckiej i kultury trzcinieckiej. Pierwsza z tych kultur odegrała poważną rolę w genezie zachodniej części terytorium kultury łużyckiej, natomiast druga była podłożem dla rozwoju jej wschodniej części. Pomimo unifikującej roli, jaką odegrała kultura łużycka, jej terytorium jest nadal dość silnie zróżnicowane pod wpływem tradycji lokalnego podłoża. Elementem łączącym całość kultury łużyckiej było niewątpliwie upowszechnienie zwyczaju palenia zwłok. Zwyczaj ten odegrał dominującą rolę w omawianej kulturze, pomimo sporadycznego występowania na niektórych terenach obrządku szkieletowego. Wyodrębnienie kultury łużyckiej nastąpiło na przełomie XIII i XII w. p.n.e., w trzecim okresie epoki brązu. Już wówczas na terytorium zajętym przez kulturę łużycką możemy wyróżnić szereg grup lokalnych, z których szczególną rolę odegrały następujące: grupa sasko-łużycka, występująca w zasadzie poza granicami Polski; grupa śląska (zwana też zachodniopolską), obejmująca Śląsk i Wielkopolskę; grupa górnośląsko- -małopolska; grupa pomorska czytaj dalej

Jak wskazywaliśmy już poprzednio, momentem przełomowym w historii Europy Środkowej było powstanie w połowie II tysiąclecia p.n.e. kultur „mogiłowych”, które szybko rozprzestrzeniły się na bardzo rozległym obszarze od basenu środkowego Dunaju (środkowodunajska kultura mogiłowa), przez Czechy oraz południową część NRD i RFN (południowoczeska i południowoniemiecka kultura mogił) aż do Nadrenii i Hesji (lokalne grupy peryferyczne kultury mogiłowej). Geneza poszczególnych kultur była niewątpliwie różna, ponieważ opierała się na lokalnych kulturach wczesnobrązowych, połączonych jednym wspólnym prądem oddziaływań kulturowych . Cały obszar kultury mogiłowej łączą pewne cechy wspólne: obrządek grzebalny, zawsze charakteryzujący się budową nasypów kurhanowych i obrządkiem birytualnym (tj. ciałopalnym i szkieletowym), rozwój wyodrębnionych miejsc kultowych (przeważnie na wzgórzach) oraz wielki postęp w zakresie metalurgii, wyrażający się poważnym zwiększeniem ilości wyrobów brązowych. W kręgu kultur mogiłowych, szczególnie na obszarze Czech oraz Niemiec południowych, rozwijają się nadal lokalne ośrodki czytaj dalej