Historia Starożytna

Przemiany kulturowe w Europie Środkowej i Północnej w II – i w. p.n.e.

admin — Tue, 08 Jun 2010 08:21:24 +0000

W ciągu II wieku p.n.e., zwłaszcza zaś w jego drugiej połowie, zachodzą na całym niemal obszarze Europy doniosłe przemiany polityczne, gospodarcze i kulturowe. Jest to okres, gdy Republika Rzymska po ostatecznym zwycięstwie nad Macedonią i Kartaginą oraz podboju Grecji i zdobyciu dominującej pozycji na hellenistycznym Bliskim Wschodzie staje się niepodzielnym panem cywilizowanego świata śródziemnomorskiego i rozpoczyna, na razie dość sporadyczną, penetrację w głąb kontynentu europejskiego — zwłaszcza na tereny zajęte przez Celtów (podbój Galii Narbońskiej, tj. dzisiejszej południowej Francji, ok. 120 roku p.n.e., wyprawy na obszary Półwyspu Bałkańskiego i wschodnich Alp). Równocześnie na obszarach Środkowej oraz Północnej, a częściowo też Wschodniej Europy następują poważne przesunięcia ludnościowe, których przejawem jest przede wszystkim narastająca ekspansja plemion germańskich rozpoczynających w tym czasie okres swojej największej aktywności. Już pod koniec III wieku p.n.e. pojawiają się na wybrzeżach nadczarnomorskich i nad dolnym Dunajem celtycko-germańscy Bastarnowie oraz germańscy Skirowie. W latach 113-101 p.n.e. dochodzi do wędrówki germańskich Cymbrów i Teutonów, którzy wyruszyli z Jutlandii (zwanej jeszcze w okresie Cesarstwa Rzymskiego Chersonezem Cymbryjskim) i skupiając też wokół siebie elementy celtyckie przetoczyli się przez ziemie środkowoeuropejskich Celtów (nie wykluczone, iż również przez obszary Polski), a następnie dotarli do Galii, Hiszpanii i północnej Italii. W I wieku p.n.e. zaznacza się też napór plemion germańskich na zamieszkałe dotąd przez Celtów lub pokrewne im ludy obszarów nad Renem, a wywodzący się zapewne znad Łaby lud Swebów przekracza nawet tę rzekę. Dopiero podbój Galii przez Cezara (58 – 51 p.n.e.) zahamował tę ekspansję.
Siady prawdopodobnej germańskiej ekspansji z północy są uchwytne archeologicznie na terenie Czech, gdzie powstaje nawiązująca do obszarów środkowego dorzecza Łaby, ale także i do tradycji celtyckich, grupa kobyłska. Także w występującej na terenie Besarabii i Mołdawii kulturze Poienesti-Łukaszewka widoczne są powiązania z obszarem kultury Jastorf w dorzeczu Łaby, a w mniejszej mierze także z kulturą przeworską z obszaru Polski. Kulturę Poienesti-Łukaszewka można wiązać ze wspomnianym wyżej pojawieniem się na północ od Morza Czarnego Bastarnów i Skirów.
Świat celtycki — mający już za sobą okres ekspansji militarnej i tracący coraz to nowe terytoria na południu na rzecz państwa rzymskiego oraz na północy na skutek postępującej ekspansji germańskiej, a w Kotlinie Karpackiej w I wieku p.n.e. plemion tracko-dackich — przeżywa w tym czasie okres największego rozwoju gospodarczego i kulturalnego (oppida, postęp w technice uprawy roli, rozwój rzemiosła i handlu, bicie: monety). Równocześnie kultura celtycka zaczyna znacznie intensywniej, niż to było w okresie poprzednim, oddziaływać na kulturę ludów mieszkających dalej ku północy. Pod wpływem tych oddziaływań na rozległych obszarach Europy Środkowej, a częściowo też Północnej i Wschodniej, dochodzi do dość szybkich i wyraźnych przemian, a częściowo nawet do wytworzenia się nowych kultur archeologicznych, noszących wybitne piętno wpływów kultury celtyckiej. Wpływy te, które można określić jako proces „latenizacji”, oddziaływają unifikująco na kultury lokalne, zbliżające się teraz do siebie swoim ogólnym obliczem i występowaniem licznych typów ozdób, zwłaszcza zapinek, a także uzbrojenia, narzędzi i przedmiotów codziennego użytku, a nawet pewnego stylu wyrobu ceramiki (np. facetowane krawędzie) o zasięgu interregionalnym. Jest to też okres masowego rozpowszechnienia się żelaza, które — zwłaszcza w Europie Północnej — dopiero w tym czasie staje się naprawdę podstawowym, powszechnie używanym surowcem. Zjawiskom tym, jak już wspomniano, towarzyszą też zmiany w stosunkach gospodarczych j społecznych, będące warunkiem adaptacji nowych zdobyczy technicznych i elementów wyżej rozwiniętej kultury celtyckiej (m.in. kultury duchowej, co uchwytne jest np. na terenie Danii).
Okres ten określany jest w literaturze archeologicznej jako późno- lateński lub też młodszy przedrzymski okres epoki żelaza. Początki jego są trudne do dokładnego datowania absolutnego; przypadają jednak conajmniej na czasy odpowiadające fazie La Tene C2 na obszarze celtyckim i trzeba je prawdopodobnie umiejscowić u zarania II wieku p.n.e.

Kultura celtycka (lateńska) w Polsce

admin — Tue, 08 Jun 2010 08:19:16 +0000

Siady kultury celtyckiej (lateńskiej) na ziemiach polskich występują w trzech regionach: na Śląsku Środkowym, w południowej części Górnego Śląska i w okolicach Krakowa . Wbrew poglądom niektórych badaczy, chodzi tu niewątpliwie nie tylko o wpływy kulturowe, ale i o osadnictwo celtyckie.
Na Śląsku Środkowym archeologiczne ślady Celtów są już uchwytne w.IV wieku p.n.e., czyli w okresie wielkiej ekspansji celtyckiej na teren Europy Środkowej. Kultura lateńska rozwijała się tutaj w ciągu okresu La Tene B i C,. Przejawem jej są przede wszystkim cmentarzyska szkieletowe, występujące na płacie żyznych gleb (głównie czarne ziemie) na południe od Wrocławia — na przestrzeni około 1000 km2. W młodszej fazie, tj. w La Tene Cx pojawiają się tu również groby ciałopalne. Materiały celtyckie ze Środkowego Śląska wykazują dość bliskie powiązania z obszarem Czech i niektórzy autorzy przypuszczali, iż teren ten został skolonizowany przez odłam plemienia Bojów zamieszkującego Czechy. Z osadnictwem celtyckim na Śląsku Środkowym może łączyć się zespół kamiennych rzeźb występujących w masywie Ślęzy —- jak mające analogie w sztuce celtyckiej z Półwyspu Pirenejskiego dwie postacie niedźwiedzi czy dzików oraz posąg tak zwanej „panny z rybą”. Być może, jest to ślad po istniejącym tu celtyckim ośrodku kultowym, mającym jednak starsze tradycje z okresu istnienia kultury łużyckiej.
Prawdopodobnie jeszcze w ciągu II wieku p.n.e. cały Śląsk Środkowy został objęty przez kulturę przeworską, jednakże tradycje celtyckie utrzymują się tu także w okresie późnolateńskim. Przejawem ich jest na przykład występująca na osadach z tego czasu celtycka ceramika toczona na kole oraz wykonana z gliny z domieszką grafitu a także utrzymujące się tu również w okresie wpływów rzymskich groby szkieletowe.
Drugi ośrodek kultury celtyckiej, zajmujący ok. 2000 km2 obszar lessowej Wyżyny Głubczyckiej, istniał w południowej części Górnego Śląska. Najwcześniejsze odkryte tu szkieletowe i ciałopalne groby celtyckie (Kietrz, woj. Opole, b. pow. Głubczyce) mogą pochodzić jeszcze z końca IV wieku p.n.e. (La Tene B2), największy jednak rozkwit tego ośrodka przypada na okres późniejszy — w świetle odkrytych dotąd materiałów głównie na II wiek p.n.e. Występują tu przede wszystkim osady, co pozostaje zapewne w związku ze wspomnianą wyżej nieuchwytnością grobów w okresie późnolateńskim. Na szczególną uwagę zasługuje systematycznie zbadana osada w Nowej Cerekwi, woj. Opole (b. pow. Głubczyce), położona na wyniosłym wzgórzu o naturalnie obronnym położeniu. Odkryto tu kilkadziesiąt słupowych domów i kopułowy piec garncarski. Wśród bogatego inwentarza zabytków ruchomych reprezentowane są między innymi licznie importy z bardziej na południe położonych obszarów celtyckich, jak na przykład paciorki i bransolety szklane oraz bransolety wykonane z sapropelitu (odmiana węgla krystalicznego). Obok typowej ceramiki celtyckiej — między innymi wykonanej z gliny z domieszką grafitu — występuje tu niewielka ilość ceramiki charakterystycznej dla kultury przeworskiej, jednakże ślady tej kultury w czystej postaci pojawiają się na Wyżynie Głubczyckiej dopiero w okresie rzymskim.
Trzeci rejon osadnictwa celtyckiego na ziemiach polskich znajduje się w południowo-zachodniej Małopolsce, w okolicach Krakowa, sięgając na północnym wschodzie po Nidę, a na południu po dolną Rabę. I w tym przypadku chodzi głównie o żyzne gleby lessowe. Jak dotąd odkryto tu tylko bardzo nieliczne celtyckie groby ciałopalne pochodzące z końca III lub początków II wieku p.n.e. (Le Tene Ci), ale podobnie jak na Górnym Śląsku bogato reprezentowane są osady. Ekspansja celtycka na teren Małopolski następuje więc później niż na Śląsku. Przypuszczalnym punktem jej wyjścia były Morawy. Materiały celtyckie nie występują tu jednak w zespołach czystych, a z reguły towarzyszy im ceramika kultury przeworskiej, która szczególnie w młodszej fazie okresu późnolateńskiego wykazuje zwykle znaczną przewagę ilościową nad ułamkami toczonych naczyń celtyckich. W zespołach tych pochodzących częściowo — być może — już z początków I wieku n.e. występuje celtycka ceramika malowana, której nie stwierdzono dotąd na Śląsku. W Nowej Hucie-Wyciążu oraz w Podłężu, woj. Kraków, b. pow. Kraków, odkryto celtyckie piece garncarskie. W odniesieniu do omawianego terenu mówi się więc o mieszanej celtycko-przeworskiej grupie kulturowej, w której element celtycki ulegał stopniowej asymilacji ostatecznie dobiegłej końca dopiero w początkach I wieku n.e. Nie wydaje się jednak możliwe, by chodziło tu jedynie o wpływy celtyckie nie połączone z infiltracją celtyckiego elementu etnicznego. Wskazuje na to między innymi brak na tym obszarze typowych dla kultury przeworskiej wielkich cmentarzysk ciałopalnych, co sugeruje adaptację owych zagadkowych zwyczajów pogrzebowych właściwych dla póżnolateńskich Celtów i powodujących nieuchwytność grobów w źródłach archeologicznych.
Siady ewentualnej penetracji celtyckiej występują też w Rzeszowskiem i dalej na wschód — w dorzeczu Dniestru, gdzie prawdopodobnie również mamy do czynienia z osadnictwem celtyckim. Zagadnienie to nie jest jednak jeszcze w pełni wyjaśnione i wymaga dalszych badań.
Na terenie Polski, głównie na obszarach występowania kultury celtyckiej oraz w rejonie jej silnego oddziaływania na Kujawach, występuje pewna ilość znalezisk monet celtyckich, między innymi trzy skarby — z Gorzowa, woj. Bielsko-Biała (b. pow. Chrzanów), Brzezinki, woj. Wrocław (b. pow. Środa Śląska) i z Inowrocławia. Z drugiej połowy II wieku p.n.e. pochodzą złote monety emitowane przez mennice „bojskie” w Czechach. W pierwszej połowie I wieku p.n.e. obok monet srebrnych pojawiają się złote monety o obniżonej wadze, bite — być może — na ziemiach polskich. Wskazuje to, iż poziom stosunków gospodarczo-społecznych u Celtów zamieszkujących nasz teren nie odbiegał tak bardzo od panujących u silniejszych i bardziej rozwiniętych plemion celtyckich na obszarach naddunajskich.
Charakterystyczne jest, iż w starszych fazach rozwoju kultury celtyckiej, to jest w IV – III w. p.n.e., utrzymywała ona jedynie bardzo niewielki kontakt z graniczącą z nią od północy kulturą pomorską. Jego przejawem są nieliczne importy celtyckie i naśladownictwa niektórych przedmiotów metalowych, na przykład zapinek. W zasadzie jednak ludność obu kultur żyła w daleko posuniętej izolacji. Sytuacja ta ulega całkowitej zmianie w młodszym okresie przedrzymskim, gdy intensywne oddziaływania kultury celtyckiej wpłynęły na ukształtowanie się kultur przeworskiej i oksywskiej. Musiało to przede wszystkim pozostawać w związku ze zmianami w strukturze gospodarczo-społecznej ludności zamieszkującej środkową i północną Polskę, które umożliwiły adaptację oddziaływań ze strony znacznie bardziej rozwiniętego społeczeństwa celtyckiego. Charakterystyczne jest jednak, iż adaptacja ta nie objęła takich zdobyczy celtyckich, jak: umiejętność toczenia naczyń na kole czy szersze upowszechnienie się ulepszonych narzędzi ornych zaopatrzonych w żelazne części pracujące, nie mówiąc już o biciu monet. Widocznie były „one jeszcze zbyt jaskrawo niedostosowane do układu stosunków gospodarczo-społecznych ludów zamieszkujących większość ziem polskich, a także tereny sąsiednie. Niektóre z tych innowacji przyjęły się dopiero w okresie późnorzymskim. Pewną rolę w ożywieniu się kontaktów ze światem celtyckim mogły też odegrać stosunki handlowe. Jeśli chodzi o ziemie polskie, można przypuszczać, iż Celtowie kontrolowali handel bursztynem. Wskazuje na to na przykład układanie się znalezisk importów celtyckich wzdłuż tak zwanego szlaku bursztynowego prowadzącego nad Bałtyk, ze szczególnym ich nasileniem na Kujawach, gdzie niektórzy badacze dopatrują się nawet istnienia jakiejś enklawy osadnictwa celtyckiego. We Wrocławiu-Partynicach oraz na oppidum celtyckim w Starym Hradisku na Morawach, a więc właśnie na trasie przebiegu „szlaku bursztynowego”, odkryto wielkie składy bursztynu pochodzące z późnego okresu lateńskiego.

Celtowie — zarys ogólny dziejów i kultury

admin — Tue, 08 Jun 2010 08:14:10 +0000

Szczególną rolę w dziejach i rozwoju kultury Europy w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. odegrali Celtowie, zwani też w źródłach rzymskich Gallami. Należeli oni do ludów zachodnioeuropejskich i byli najbliżej spokrewnieni z grupą italską. Ich pierwotne siedziby obejmowały tereny nad górnym Renem i Dunajem. Nad górnym Dunajem lokalizuje Celtów w V wieku p.n.e. Herodot, a wspominają ich również wcześniejsze źródła greckie z VI wieku p.n.e., jak na przykład Hekataios z Miletu. Istnieją dane, iż już w okresie poprzedzającym wielką ekspansję na przełomie V i IV w. p.n.e. Celtowie skolonizowali znaczną część dzisiejszej Francji, poza wybrzeżem śródziemnomorskim, docierając też do Hiszpanii, gdzie wytworzyli mieszany lud Celtyberów, czyli Celto-Iberów, oraz do Brytanii. Nie wykluczona jest również obecność elementów protocełtyckich we wschodniej części Europy Środkowej — na przykład w Czechosłowacji.
Około roku. 400 p.n.e. rozpoczyna się wielka, dobrze poświadczona przez źródła pisane, ekspansja Celtów. Pojawiają się oni w tym czasie w północnej Italii, gdzie opanowali Nizinę Nadpadańską, niszcząc znajdujące się tam miasta etruskie. Obszar ten zwany był odtąd Galią Przedalpejską. W roku 387 p.n.e. Celtowie zdobywają Rzym i docierają aż do środkowej Italii. Już z początkiem III wieku p.n.e. rozpoczyna się jednak kontrofensywa rzymska, która po drugiej wojnie punickiej w roku 192 p.n.e. doprowadziła do ostatecznego podboju Galii Przedalpejskiej przez Republikę Rzymską.
Drugi kierunek ekspansji celtyckiej prowadził ku wschodowi na teren Europy Środkowej, gdzie jednak poświadczają ją głównie źródła archeologiczne oraz późniejsze wiadomości o obecności ludów celtyckich, pochodzące już z II, a zwłaszcza I wieku p.n.e, Celtowie opanowują tu teren dzisiejszej Czechosłowacji i wdzierają się do Kotliny Karpackiej, dochodząc aż do Siedmiogrodu. Prawdopodobnie dotarli oni nawet dalej na wschód na obszary nadczarnomorskie, jak na to wskazują między innymi wzmianki o ludzie Celto-Scytów. Przez Kotlinę Karpacką przeniknęli Celtowie na Półwysep Bałkański, gdzie poświadczeni są już w IV wieku p.n.e. (m.in. zetknął się z nimi Aleksander Wielki ).Największe nasilenie ekspansji celtyckiej w tym kierunku przypada jednak na pierwszą połowę III wieku p.n.e., gdy opanowują oni część Tracji, a w roku 279_gjn.e. wielki najazd, w którym wzięli też udział przedstawiciele plemion zachodnioceltyckich, dotknął Macedonię i Grecję, zagrażając słynnej świątyni Apołlina w Delfach. W roku 278 p.n.e. Celtowie przekroczyli Hellespont i wdarli się do Azji Mniejszej, gdzie założyli państwo Galatów, które utrzymało się do końca II wieku p.n.e.
W okresie przed ekspansją Celtom w ich pierwotnych siedzibach naddunajskich i nadreńskich odpowiada zachodniohalsztacki krąg kultu-
obszarach odznaczających się żyznymi glebami lub występowaniem złóż cennych surowców. We wschodniej części Europy Środkowej takie skupiska cmentarzysk występują w środkowych Czechach, na Morawach, w południowo-zachodniej i wschodniej Słowacji, na Węgrzech w Siedmiogrodzie oraz na Środkowym i Górnym Śląsku. Niektóre z tych skupisk można powiązać z siedzibami plemion znanych ze źródeł pisanych — na przykład Bojów w Czechach i Wolków-Tektosagów na Morawach. Pewne obszary, jak na przykład Czechy południowe czy też północna Słowacja, pozostają poza zasięgiem płaskich cmentarzysk celtyckich i utrzymuje się tu jeszcze w okresie środkowolateńskim (na Słowacji także później) kultura o silnych tradycjach halsztackich, z pewnymi tylko elementami lateńskimi. Siady dłuższego przetrwania kultury nawiązującej do okresu halsztackiego występują też na terenach, skąd znane są szkieletowe cmentarzyska celtyckie — na przykład w Czechach środkowych — i uważane są za świadectwo dłuższego przetrwania ludności autochtonicznej podbitej przez Celtów.
Duże znaczenie dla podziału okresu lateńskiego ma rozwój zapinek. Wyróżniamy tu trzy zasadnicze stadia: charakterystyczne dla La Tene A i B zapinki o konstrukcji wczesnolateńskiej, z nóżką odgiętą do tyłu, ale nie dochodzącą do kabłąka; zapinki o konstrukcji środkowolateńskiej z nóżką przyczepioną do kabłąka — występujące od okresu La Tene C, czyli w przybliżeniu od ok. połowy III wieku p.n.e. i w okresie La Tene D, czyli głównie w I wieku p.n.e., zapinki późnolateńskie o ramowatej pochewce powstałej przez całkowite zlanie się odgiętej do góry nóżki z kabłąkiem. W III wieku p.n.e. następuje okres rozkwitu tak zwanego stylu plastycznego, polegającego na bogatym zdobieniu różnego rodzaju przedmiotów, jak zapinek (fibul), bransolet, naszyjników itp. za pomocą występów, brodawek, pustych od środka półkul i innych podobnych wypukłych ozdób.
Bardzo licznie reprezentowana jest na cmentarzyskach celtyckich broń — długie obosieczne miecze, często w bogato zdobionych metalowych pochwach, włócznie z długim grotem i dolnym okuciem drzewca oraz tarcze — najczęściej kształtu owalnego, zakrywające prawie całego wojownika i zaopatrzone w żelazne okucia boczne oraz tak zwane umbo wzmacniające środek tarczy.
W okresie La Tene C — w III wieku p.n.e. — częstsze stają się groby ciałopalne, w których wyposażenie przepalone jest wtórnie na stosie, a większe przedmioty, szczególnie broń są — celowo zapewne — rytualnie gięte i łamane. Począwszy od okresu La Tene C2, a w szczególności w La Tene D na większości obszarów Środkowej Europy brak w zupełności cmentarzysk celtyckich, co prawdopodobnie pozostaje w związku z rozpowszechnieniem się jakichś bliżej nie znanych, ale zapewne związanych z ciałopaleniem zwyczajów pogrzebowych, powodujących, że pochówki stają się nieuchwytne w materiale archeologicznym.
Z tego okresu znamy natomiast bardzo liczne osady. Jest to okres, kiedy ludy celtyckie nie odgrywają już tak dużej roli politycznej i tracą niektóre opanowane przez siebie terytoria, równocześnie jednak w tym czasie następuje ich największy rozwój gospodarczy i kulturalny. Wyrazem jego są wielkie grody o powierzchni wynoszącej czasem nawet kilkaset hektarów, otoczone potężnymi wałami o konstrukcji drewniano-ziemnej lub drewniano-kamiennej, przy czym belki stanowiące szkielet wału połączone są niekiedy żelaznymi gwoździami (tzw. muius gallicus). Grody te stanowiły ośrodki życia politycznego oraz gospodarczego i były w znacznej mierze zamieszkałe przez ludność trudniącą się rzemiosłem i handlem. Mają więc one już charakter osiedli niemal miejskich i w ten sposób — jako „oppida” — określają je źródła rzymskie, a zwłaszcza Cezar opisujący podbój Galii. Materiały archeologiczne poświadczają istnienie takich „oppidów” również w Europie Środkowej — na terenie górnego dorzecza Dunaju, Czechosłowacji i Węgier.
Celtowie jako pierwszy z barbarzyńskich ludów Europy Środkowej przejęli ze świata śródziemnomorskiego szereg innowacji technicznych, wykazując równocześnie dużą dozę wynalazczości. W rolnictwie pojawiają się u nich ulepszone narzędzia orne zaopatrzone w żelazne radlice i kroje płużne, co umożliwiło wzięcie pod uprawę cięższych gruntów. Zdaniem niektórych autorów byli oni wynalazcami pługa. Pojawiają się też ulepszone typy sierpów, półkoski, kosy oraz żarna rotacyjne, a na terenie Galii nawet rodzaj żniwiarki. W zakresie rzemiosła obserwuje się zwłaszcza rozwój metalurgii, zarówno żelaznej, jak również obróbki brązu, złota i innych metali; przy czym na dużą skalę rozwija się kopalnictwo. W garncarstwie już w V – IV w. pojawia się umiejętność toczenia naczyń na kole, a w okresie późniejszym tokarka, oraz wyrób naczyń drewnianych z klepek. Słynne były też wozy galijskie. Została również opanowana produkcja emalii i szkła, z którego wykonywano paciorki i bronsolety.
Rozwój gospodarki rolnej i rzemiosła spowodował ożywienie się wymiany handlowej. Celtowie jako pierwsi ze środkowoeuropejskich ludów barbarzyńskich zaczęli bić własną monetę, początkowo (zapewne od pierwszej połowy II w. p.n.e.) złotą, stanowiącą naśladownictwo monet grecko-macedońskich z IV wieku p.n.e. (Filip II i Aleksander Wielki), oraz srebrną naśladującą między innymi rzymskie denary republikańskie. Klasyczne prototypy ulegają szybkiemu zbarbaryzowaniu i zeschematyzowaniu. W okresie późniejszym — głównie w I wieku p.n.e. — pojawiają się monety o oryginalnych motywach celtyckich, a także z napisami łacińskimi noszącymi imiona plemion lub możnych celtyckich.
Społeczeństwo celtyckie wykazuje daleko posunięty stopień zróżnicowania i przynajmniej na obszarze Galii znajduje się, w okresie poprzedzającym podbój rzymski, na progu przejścia do ustroju klasowego i wytworzenia organizacji państwowych.
Na terenach zachodnioceltyckich poświadczone jest istnienie wyodrębnionej warstwy kapłanów-druidów, zajmujących się przekazywaniem ustnej tradycji religijnej i historycznej. Mamy tu do czynienia z wykształconym systemem wierzeń i obrzędów. Na terenie południowej Francji występują zbudowane z kamienia świątynie celtyckie zdobione oryginalnymi rzeźbami. Bardziej prymitywne, mające również kultowy charakter kamienne rzeźby znane są też ze wschodniej Cel tyki, na przykład z Czech i — być może — ze Śląska (Góra Ślęza). Występują też ślady świętych okręgów otoczonych rowami lub wałami o czworokątnym kształcie, znane na przykład z Libenic w Czechach, oraz sięgające głębokości 40 m ofiarne studnie zawierające szczątki ofiar. Znany był również zwyczaj niszczenia przedmiotów ofiarowywanych bóstwom i topienia ich w bagnach oraz wodach.
Kultura celtycka odegrała wybitną rolę w rozwoju kultury ludów zamieszkujących bardziej ku północy położone części Europy, między innymi ziemie polskie. Oddziaływania te były wszechstronne i zaznaczyły się zarówno w dziedzinie gospodarki i kultury materialnej, jak również stosunków społecznych i kultury duchowej. Charakterystyczne, iż wpływy celtyckie były najsilniejsze począwszy od II wieku p.n.e., już po zakończeniu politycznej ekspansji ludów celtyckich, ale w okresie, gdy przeżywały one swój największy rozwój gospodarczy.

Kultura pomorska

admin — Tue, 08 Jun 2010 08:11:21 +0000

Cechami, które przede wszystkim decydują o odmiennym obliczu kultury pomorskiej, są specyficzne elementy obrządku pogrzebowego. Zmarłych chowano z reguły w grobach płaskich, używane też były jednak sporadycznie kurhany o nasypach kamiennych. Typowy był pochówek w skrzyni zbudowanej z regularnych płyt kamiennych lub wzniesionej z głazów, ale zwłaszcza w młodszej fazie tej kultury występują też groby ze zwykłą tylko obstawą kamienną lub pozbawione wszelkiej konstrukcji kamiennej. Większość grobów skrzynkowych reprezentują pochówki zbiorowe, przy czym liczba popielnic w jednym grobie dochodzi niekiedy do 30. Niektóre z popielnic zawierały ponadto szczątki dwóch lub więcej osób. Ponieważ brak wyraźnych śladów wielokrotnego otwierania tego rodzaju grobów, dostawiania do nich nowych popielnic, możliwe iż chodzi tu o spotykany też u niektórych ludów prymitywnych zwyczaj dłuższego przechowywania szczątków zmarłych i chowania ich dopiero po dłuższym czasie we wspólnym grobowcu. Szczególnie w młodszych fazach kultury pomorskiej występują też groby popielnicowe obsypane stosem, a także groby jamowe. Zanikają w tym czasie również pochówki zbiorowe, a dominują groby pojedyncze.
Szczególnie charakterystyczne dla omawianej kultury są popielnice zdobione w górnej części wyobrażeniem twarzy ludzkiej. Na najwcześniejszych naczyniach tego typu, pochodzących przeważnie z okresu halsztackiego D, mają one zwykle charakter dość realistyczny, wręcz portretowy, z zaznaczeniem ust, oczu, nosa i uszu, a rzadziej takich szczegółów, jak zarost czy zmarszczki. Są to przeważnie naczynia gruszkowate o gładkich czarnych powierzchniach z nasadzonymi pokrywkami przypominającymi nakrycie głowy. Obok motywów geometrycznych (jodełkowatych, falistych) niekiedy inkrustowanych białą masą, na popielnicach tych znajdują się dość często rysunki różnych przedmiotów — na przykład mieczy, oszczepów, tarcz, grzebieni, szpil, naszyjników, napierśników, pasów i zapinek, a także wyobrażenia figuralne przedstawiające konie, czterokołowe wozy lub sceny łowieckie. Dość często spotyka się też nałożone na popielnice oryginalne ozdoby, na przykład naszyjniki, żelazne lub brązowe napierśniki spięte klamrą , a zwłaszcza kolczyki z drutu brązowego z nanizanymi lub bursztynowymi paciorkami, przełknięte przez przekłute wyobrażenia uszu. Na podstawie obecności lub braku ozdób oraz rodzaju rysunków wyróżnia się groby męskie i kobiece, jednakże kryteria te zostały ostatnio częściowo zakwestionowane.
Popielnice twarzowe powstały najprawdopodobniej jako rezultat oddziaływań z kręgu kultury etruskiej, gdzie popielnice zdobione wyobrażeniem twarzy — tak zwane kanopy — występują w VIII – VI w. p.n.e. Na Pomorzu pojawiają się one prawdopodobnie w drugiej połowie VI wieku p.n.e. Przeniknięcie idei zdobienia popielnicy wyobrażeniem twarzy następuje prawdopodobnie w związku ze wzmożonymi kontaktami handlowymi z Południem, a zwłaszcza z handlem bursztynem. Sporna pozostaje jednak kwestia, czy nastąpiło to za pośrednictwem szlaku biegnącego doliną Łaby (na tym. terenie spotykamy również popielnice twarzowe), a następnie dopiero drogą morską, czy wprost z południa przez terytorium kultury łużyckiej. Na intensywny kontakt z Południem wskazują też liczne importowane paciorki szklane i wykonane z muszli kauri oraz importy i naśladownictwa niektórych ozdób, zwłaszcza zapinek wywodzących się z Italii oraz obszarów wschodnioalpejskich.
Realistycznie potraktowane popielnice twarzowe występują prawdopodobnie do IV wieku p.n.e. Częściowo jeszcze równocześnie z nimi pojawiają się popielnice bardziej przysadziste, mniej bogato zdobione i ze znacznie zeschematyzowanym wyobrażeniem twarzy . W późnej fazie kultury pomorskiej — zapewne głównie w III wieku p.n.e. — występują popielnice, na których wizerunki twarzy zachowały się już tylko w formie szczątkowej (tabl. VI 4). Popielnice twarzowe znane są wyłącznie z cmentarzysk i niewątpliwie wykonywano je tylko dla celów sepulkralnych. To samo odnosi się do nielicznych popielnic w postaci domków, mających liczniejsze odpowiedniki na terenie Niemiec, które łączy się również z oddziaływaniami etruskimi. Ceramika osadowa, domowego użytku kultury pomorskiej, wykazuje natomiast znaczne podobieństwo do takiej ceramiki kultury łużyckiej.
Groby kultury pomorskiej wyposażone są niezbyt bogato w wyroby metalowe — brązowe i żelazne — głównie w ozdoby , a także narzędzia (noże, szydła i igły) oraz przybory toaletowe — pincetki i brzytwy. Broń spotyka się rzadko — między innymi występują dolne okucia pochwy krótkich jednosiecz- nych mieczy przedstawianych też na rysunkach zdobiących popielnice.
Badane na małą skalę osady — wyłącznie otwarte — dostarczyły śladów domów o konstrukcji słupowej. Dzięki materiałom botanicznym- można stwierdzić znajomość uprawy jęczmienia i pszenicy oraz — jak się zdaje — mniej licznie niż w kulturze łużyckiej reprezentowanych prosa i grochu. Zasługuje na uwagę duża ilość szczątków żyta sporadycznie tylko spotykanego w kulturze łużyckiej. Jak już wspomniano, grupowanie się stanowisk kultury pomorskiej na terenach raczej suchych i dość wysoko położonych wskazuje na poważne różnice w gospodarce w porównaniu z kulturą łużycką i może łączyć się też ze zwiększoną wilgotnością klimatu.
W okresie halsztackim D kultura pomorska zajmuje obszary w przybliżeniu po Regę na zachodzie, a Pasłękę na wschodzie, sięgając też na teren zachodniej Wielkopolski. Pod koniec tego okresu dochodzi już: do północnej części Dolnego Śląska oraz opanowuje część Mazowsza. W starszym okresie przedrzymskim ekspanduje ona w dalszym ciągu kosztem kultury łużyckiej, zajmując całą Wielkopolskę, znaczną część Śląska Dolnego i Środkowego (po Odrę w okolicy Wrocławia), północną część Śląska Górnego oraz wspólnie ze stanowiącą jej odgałęzienie tak zwaną kulturą grobów kloszowych, Polskę środkową, Mazowsze i północną Małopolskę, sięgając na wschód poza granice Polski — na Wołyń i Polesie (mapa 4). W młodszych fazach swego istnienia kultura pomorska zatraca jednak coraz bardziej swoiste oblicze i upodabnia się do późnych faz zubożałej i chylącej się ku upadkowi kultury łużyckiej. Zjawisko to występuje szczególnie w południowej i wschodniej części zasięgu kultury pomorskiej oddalonych od jej pierwotnego centrum. Wspomniano już, iż charakter i przebieg ekspansji kultury pomorskiej nie są całkiem jasne. Wbrew przeważającym poglądom, że ekspansja ta była związana z przesunięciami z północy ludności, która zmieszała, się następnie ze spokrewnionymi z nią zresztą twórcami kultury łużyckiej, niektórzy badacze są zdania, iż może tu chodzić jedynie o przejawy szerzenia się nowych zwyczajów pogrzebowych i idei religijnych, którym towarzyszą ogólniejsze zmiany stylistyczne i gospodarcze.
Z kulturą pomorską łączy się też wyróżniana często jako odrębna, jednostka kulturowa tak zwana kultura grobów kloszowych Nazwa jej pochodzi od typowej formy pochówku, w której popielnica przykryta jest wielkim, chropowatym, odwróconym do góry dnem naczyniem — tak zwanym kloszem. Groby tego rodzaju występują już w kulturze łużyckiej epoki brązu oraz w kulturze łużyckiej i pomorskiej w okresie halsztackim, powszechniejsze stają się jednak dopiero w starszych fazach okresu lateńskiego, przy czym najliczniej spotyka się j’e w Polsce wschodniej — to znaczy we wschodniej części Polski środkowej, na Mazowszu i w północnej Małopolsce. Podobieństwo kultury tego obszaru do późnej fazy kultury pomorskiej w Polsce zachodniej widoczne jest tak w ceramice (przeważnie chropowata, nie zdobiona lub zdobiona listwami plastycznymi ), jak i w nielicznych z racji zwyczaju ubogiego wyposażenia grobów przedmiotach metalowych. Widoczne są tu również tradycje kultury łużyckiej, przejawiające się w podobieństwie niektórych form ceramiki i niekiedy w użytkowaniu tych samych cmentarzysk. Zapewne pod koniec III lub w początkach II wieku p.n.e. kulturę pomorską zastępują powstałe na jej podłożu kultury — przeworska i oksywska. ,Na niektórych bardziej konserwatywnych terenach,’ zwłaszcza we wschodniej części zasięgu, kultura pomorska (grobów kloszowych) przetrwała jednak najprawdopodobniej nieco dłużej i występuje jeszcze w starszej fazie młodszego okresu przedrzymskiego — współcześnie z kulturą przeworska.

Przemiany kulturowe w Europie w okresie rozpowszechnienia się żelaza

admin — Tue, 08 Jun 2010 08:06:14 +0000

Do upowszechnienia się na dużą skalę żelaza dochodzi na terenach nad- dunajskich w VII – VI w. p.n.e. Okres ten charakteryzuje się tam wyraźnym postępem w dziedzinie stosunków gospodarczych oraz bujnym rozkwitem kultury. Dużą rolę odegrały tu kontakty ze światem cywilizacji śródziemnomorskiej — z Etruskami oraz z koloniami greckimi,, szczególnie z założoną około roku 600 Massalią (dzisiejsza Marsylia). Na teren wschodniej Francji oraz nad górny Dunaj napływa grecka ceramika czarno- a potem czerwono-figurowa, greckie amfory wskazujące na handel winem, a także greckie i etruskie naczynia brązowe, Proces postępującego zróżnicowania społecznego, a szczególnie ukształtowanie się warstwy arystokracji i władców plemiennych, poświadczają wielkie kurhany, w których zmarli chowani byli w drewnianych komorach z bogatym wyposażeniem, między innymi w importy i złote przedmioty, oraz najczęściej z czterokołowym wozem mającym zapewne znaczenie obrzędowe, a równocześnie będącym symbolem statusu społecznego. Za siedziby takich władców można uznać niektóre z licznie powstających w tym czasie grodów, w których sąsiedztwie często wznoszą się mogiły z grobami „książęcymi”.
W ciągu V wieku p.n.e. na północnych peryferiach zachodniohal- sztackiego kręgu kulturowego — od wschodniej Francji (w szczególności Szampania).Charakteryzuje się on występowaniem motywów roślinnych, takich jak spirala, palmeta i stylizowana wić zapożyczone z archaicznej sztuki greckiej i pozostającej pod jej wpływem sztuki etruskiej. Obok nich występują motywy. Powszechnie stosowane są różne rodzaje zdobnictwa plastycznego w postaci listw, zgrubień i wypukłych rzeźb. Na powstanie stylu wczesnolateńskiego obok miejscowego podłoża kultury halsztackiej wpłynęły elementy i impulsy śródziemnomorskie, a także być może pewne oddziaływanie sztuki scytyjskiej. Styl ten reprezentowany jest szczególnie na bogato zdobionych -’(często złotych) przedmiotach występujących przede wszystkim w grobach „książęcych” umieszczonych przeważnie (z wyjątkiem Szampanii) pod kurhanami i zawierających często dwukołowe wozy-rydwany (używane też przez Celtów dla celów militarnych), które zastępują wozy czterokołowe występujące w starszych pochówkach, „książęcych” z okresu halsztackiego. Groby te odpowiadają niewątpliwie warstwie arystokracji plemiennej i w jej to środowisku dochodzi w znacznej mierze pod wpływem impulsów z Południa — z kręgu cywilizacji śródziemnomorskiej — do wytworzenia się owego nowego stylu. Jest rzeczą interesującą, że obszar jego krystalizacji, na którym występuje największa liczba wczesnolateńskich grobów „książęcych” (Szampania, środkowa Nadrenia) nie pokrywa się z głównymi centrami kultury późnohalsztackiej. Najprawdopodobniej jest to związane z jakimiś istotnymi zmianami w układzie stosunków gospodarczych i politycznych w okresie poprzedzającym zapoczątkowaną ok. roku 400 p.n.e. historyczną ekspansję ludów celtyckich na południe i wschód.
Niektóre przejawy wczesnej kultury lateńskiej nie ograniczają się •do kręgu grobów „książęcych”, ale występują także w inwentarzach uboższych pochówków i w materiałach z osad reprezentujących szersze warstwy ówczesnego społeczeństwa. Odnosi się to w szczególności do charakterystycznych zapinek z odgiętą do góry nóżką często zakończoną stylizowaną główką ptasią łub zdobionych maską antropomorficzną. Przynajmniej na niektórych terenach w okresie występowania wczesnego stylu lateńskiego przeżywały się jednak prawdopodobnie tradycje kultury późnohałsztacldej, tak że należy się liczyć z częściowym zazębianiem się okresu halsztackiego D i lateńskiego A.
Określenia: okres lateńskimi kultura lateńska pochodzą od stanowiska archeologicznego w miejscowości La Tene nad jeziorem Neuchatel w Szwajcarii, gdzie odkryto wielką ilość zabytków charakterystycznych dla młodszej fazy tego okresu. Jako kulturę lateńską określamy specyficzny zespół kulturowy obejmujący w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e., w szczególności zaś od wieku IV p.n.e., rozległe obszary Europy Zachodniej i Srodkowej, którego twórców można identyfikować ze znaczną częścią znanych ze źródeł pisanych ludów celtyckich. Natomiast określenia okres lateński używa się także w odniesieniu do obszarów, gdzie nie występuje właściwa kultura lateńska, chociaż wewnętrzny podział omawianego okresu na fazy opiera się na materiałach tej właśnie kultury. Poglądy poszczególnych autorów na chronologię relatywną i absolutną okresu lateńskiego różnią się w znacznym stopniu, w chwili obecnej jednak najwięcej danych przemawia za przyjmowaniem następującego datowania: Faza La Tene A odpowiadająca okresowi kształtowania się omówionego wyżej stylu wczesno- lateńskiego — początki w pierwszej połowie V w. p.n.e., koniec w pierwszych dziesięcioleciach IV w. p.n.e.

Upadek kultury łużyckiej

admin — Tue, 08 Jun 2010 07:59:49 +0000

Po okresie szczytowego rozwoju w okresie halsztackim obserwujemy już w okresie halsztackim upadek niektórych żywotnych i przodujących ośrodków kultury łużyckiej, na przykład na Wyżynie Głubczyckiej czy też na Śląsku Środkowym. Obszar zachodniej Wielkopolski objęty został ekspansją kultury pomorskiej, która sięgnęła klinem aż po północną część Dolnego Śląska. W okresie halsztackim znamiona szczególnego rozwoju wykazuje jeszcze wschodniowielkopolska grupa kultury łużyckiej. Na ogół jednak kulturę łużycką w okresie halsztackim cechuje już pewne zubożenie materiału archeologicznego, co widoczne jest zwłaszcza w ceramice (zanik bogatej ornamentyki, zmniejszenie się zasobu formy naczyń), jak i w przedmiotach metalowych.
Na terenie Pojezierza Mazurskiego, Sambii i częściowo Warmii krystalizuje się w okresie halsztackim swoisty zespół kulturowy, którego charakterystycznymi cechami są: ceramika o okrągłych dnach, system osadnictwa oparty na małych osiedlach obronnych, typ gospodarki hodowlanej z dużym udziałem chowu konia i owcy, zwłaszcza zaś ciałopalne cmentarzyska kurhanowe. Zdaniem Ł. Okuliczowej, dopiero moment wytworzenia się tej kultury odpowiada objęciu wymienionych obszarów przez ludność bałtyjską.
We wczesnym okresie lateńskim (w przybliżeniu IV wiek p.n.e.) większość obszaru zajętego poprzednio przez kulturę łużycką zostaje objęta przez kulturę pomorską wraz z jej wschodnim odłamem — tak zwaną kulturą grobów kloszowych. Kultura łużycka przetrwała w tym czasie w zubożałej postaci tylko na niektórych terenach, na przykład w okolicach Kalisza i nad Obrą. Należy podkreślić, iż materiały z tego okresu — wobec zubożenia wyposażenia grobowego i braku większej ilości charakterystycznych przedmiotów metalowych — trudne są do dokładnego datowania.
Jako jedną z przyczyn, które spowodowały upadek kultury łużyckiej wymienia się najazd Scytów. Lud ten, należący do indoirańskiego odłamu Indoeuropejczyków, zajmował w VII III w. p.n.e. obszar stepów nadczarnomorskich. Gospodarka Scytów opierała się na koczowniczym pasterstwie, niemniej wytworzyli oni swoistą i dość wysoką kulturę, której charakterystycznym przejawem jest zwłaszcza sztuka odznaczająca się dominacją motywów zoomorficznych. Bliskie kontakty Scytów z greckimi koloniami nad Morzem Czarnym spowodowały silne oddziaływania greckie na kulturę Scytów, poza tym widoczny jest tu udział wpływów orientalnych z obszarów Bliskiego Wschodu i Iranu, a nawet elementów centralnoazjatyckich i chińskich. Kultura Scytów znana jest przede wszystkim dzięki znaleziskom z bogato wyposażonych wielkich kurhanów (m.in. liczne przedmioty ze złota oraz ofiary z koni i ludzi), w których chowano przedstawicieli arystokracji i władców scytyjskich. Elementy kultury scytyjskiej przeniknęły też na teren Kotliny Karpackiej, gdzie w Siedmiogrodzie i na Wielkiej Nizinie Węgierskiej powstały mieszane grupy kulturowe uważane za scytyjskie. Niektórzy badacze sądzą jednak, iż chodzi tu o kulturę miejscowych ludów trackich, podlegającą jedynie pewnym oddziaływaniom ze wschodu. W młodszym okresie halsztackim na terenach środkowonaddunajskich (szczególnie Słowacja i Morawy) obserwuje się ślady jakby poważnych niepokojów, które doprowadziły do upadku prosperujące tu dotąd centra kulturowe. Szereg grodów zostało w tym czasie spalonych, a w ich zgliszczach występują charakterystyczne dla Scytów trójgraniaste brązowe groty strzał (takie same groty znaleziono w ruinach zniszczonych przez Scytów miast na terenie państwa Urartu na Zakaukaziu). Groty tego typu, a także inne znaleziska o charakterze scytyjskim, występują również dalej na zachód aż po Francję. Znaleziska te są uznawane przez część badaczy za ślady najazdów Scytów czy Trako-Scytów, podejmowanych z ich siedzib we wschodniej części Kotliny Karpackiej, inne jednak przeczą tego rodzaju interpretacji.
Podobne zjawiska są też znane z obszaru ziem polskich, głównie z ich części zachodniej. Na Śląsku, w Ziemi Lubuskiej, na Kujawach i w Ziemi Chełmińskiej w niektórych spalonych grodach kultury łużyckiej natrafiono na brązowe, żelazne i rogowe scytyjskie grociki strzał, które na przykład w Strzegomiu, woj. Wałbrzych (b. pow. Świdnica) tkwiły w zewnętrznej części obwarowań. W jednym z takich grodów w Kamieńcu, woj. Toruń (b. pow. Toruń), pod zgliszczami spalonej bramy znaleziono szkielety ludzi i koni. W schronisku skalnym w Rzędkowicach, woj. Katowice (b. pow. Zawiercie) natrafiono na brązowe i rogowe grociki typu scytyjskiego o końcach pokrzywionych przez uderzenie o skałę, co dowodzi, iż są one pozostałością ostrzeliwania z zewnątrz. Oprócz tego w paru miejscowościach znaleziono okucia scytyjskich sztyletów — tak zwane akinakes, a w Biskupinie ażurowy przedmiot brązowy pochodzenia scytyjskiego, będący — być może — zakończeniem masztu namiotu lub sztandaru. Wreszcie w Witaszkowie, woj. Zielona Góra (b. pow. Lubsko) odkryto zespół złotych, bogato ozdobionych przedmiotów pochodzenia niewątpliwie scytyjskiego — między innymi ozdoby uprzęży i sztylet z ornamentowaną złotą rękojeścią. Zasługuje na uwagę, że w okolicach wymienionej ostatnio miejscowości natrafiono w kilku spalonych grodach kultury łużyckiej na scytyjskie grociki strzał. Interesujące są tu zwłaszcza ostatnie odkrycia na grodzisku w Wicinie, woj. Zielona Góra (b. pow. Lubsko). Nosi ono wyraźne ślady gwałtownego zniszczenia w wyniku najazdu (warstwa pożarowa, liczne porzucone lub pośpiesznie ukryte cenne przedmioty, niepogrzebane szczątki ludzkie). Między innymi znaleziono tu liczne grociki strzał, zarówno typu scytyjskiego, jak i o formach używanych pospolicie przez ludność kultury łużyckiej.
Fakty te interpretuje się często jako ślad najazdów scytyjskich, które gdzieś pod koniec wieku VI i w pierwszej połowie V wieku p.n.e. (później należy ewentualnie datować zniszczenie grodu w Wicinie) nawiedzały od południa, przez Bramę Morawską, obszar zachodniej części kultury łużyckiej i doprowadziły do upadku niektóre spośród jej dotychczas aktywnych ośrodków. Wiąże się z tym na przykład wspomniany wyżej zanik centrów osadnictwa na terenie Górnego i Środkowego Śląska. Niektórzy badacze kwestionują jednak tę tezę, sądząc, iż militaria typu scytyjskiego mogły być też używane przez ludność miejscową, a spalone grody, w których je znaleziono, zostały zniszczone w wyniku walk międzyplemiennych. Między innymi ma na to wskazywać występowanie, jakkolwiek dość nieliczne, grodków typu scytyjskiego na cmentarzyskach kultury łużyckiej. W każdym razie jeśli najazdy scytyjskie rzeczywiście miały miejsce, to musiały być one zjawiskiem powtarzającym się i dość długotrwałym, jak na to wskazuje obfitość ich ewentualnych śladów w materiale archeologicznym, który dość rzadko pozwala na tak wyraźne uchwycenie pozostałości wydarzeń militarno-politycznych. Występujące zwłaszcza na obszarze pomiędzy Wisłą a Sanem ozdoby pochodzenia scytyjskiego, szczególnie tak zwane zausznice gwoździowate, są natomiast interpretowane jako przejaw kontaktów handlowych z podolską grupą kultury scytyjskiej.
Najazdy scytyjskie mogły ewentualnie spowodować osłabienie i częściowe wyniszczenie ludności kultury łużyckiej; jako główną przyczynę jej upadku wymienia się jednak zwykle /ekspansję kultury pomorskiej. Odbiciem jej jest przede wszystkim rozszerzanie się zasięgu charakterystycznych dla niej cmentarzysk z grobami skrzynkowymi i popielnicami twarzowymi, a w okresie późniejszym, we wschodniej części jej zasięgu, także z grobami podkloszowymi. Brak jednak pełnej zgodności co do oceny przyczyn i charakteru tego zjawiska. Przeważa pogląd, iż chodzi tu o ekspansję nowej fali ludności przybyłej z Pomorza nadwiślańskiego, która stopniowo miesza się i asymiluje z dawniejszą ludnością kultury łużyckiej. Wysuwano też jednak przypuszczenia, iż chodziło tu raczej o szerzenie się pewnych idei religijnych związanych z określonym typem obrządku pogrzebowego. Jeśli przyjmiemy, iż zastąpienie kultury łużyckiej przez pomorską dokonało się istotnie przy udziale przesunięć ludności, nie jest jeszcze jasne, jaką formę przybrała ta ekspansja. W każdym razie brak tu przemawiających do wyobraźni śladów najazdu, jakie obserwujemy w wypadku domniemanych rajdów scytyjskich. Poważny udział ludności kultury łużyckiej w kulturze pomorskiej, zwłaszcza w późnych fazach tej ostatniej i na terenach bardziej odległych od punktu wyjścia jej ekspansji, nie ulega wątpliwości. Widoczny — zarówno w kulturze pomorskiej, jak i u reliktowych grup kultury łużyckiej z okresu lateńskiego — proces zubożenia kultury, co powoduje, iż staje się ona trudna do uchwycenia w materiale archeologicznym, znajduje analogie na wielu terenach, szczególnie w Europie Północnej. Przyczyną mogły być zmiany w strukturze kultury oraz przemiany gospodarczo-społeczne. Pewną rolę mogło tu odegrać zahamowanie kontaktów z Południem na skutek upadku dalekosiężnego handlu brązem oraz niepokojami i zakłóceniem dotychczasowych stosunków wywołanych przez wędrówki Celtów.
Przynajmniej w Europie Północnej dość duże znaczenie miały też przemiany klimatyczne, związane z początkiem klimatu subatlantyckiego znacznie zimniejszego i wilgotniejszego od panującego poprzednio. Mogło to spowodować konieczność zmian w dotychczasowym systemie gospodarki. W zachodniej części basenu Bałtyku obserwujemy w tym okresie porzucanie ciężkich gleb gliniastych i przenoszenie się na lekkie gleby piaszczyste, a więc całkowitą zmianę dotychczasowych stosunków osadniczych. Również na terenie Polski osadnictwo kultury pomorskiej rozmieszczone jest na ogół na glebach lekkich i często na terenach wyżej położonych, niż to jest w kulturze łużyckiej. Co więcej, badania palynologiczne wykazują, iż w początkach okresu subatlantyckiego w niektórych rejonach Polski mamy do czynienia z obniżeniem się lub zanikaniem krzywej wskaźników gospodarki ludzkiej i regeneracją szaty leśnej, co wskazuje na znaczne rozrzedzenie i kryzys osadnictwa. Na wielu terenach, zwłaszcza w Polsce południowej, obserwujemy po upadku kultury łużyckiej całkowity zanik stanowisk archeologicznych i wytworzenie się pustek osadniczych, które zostały zapełnione dopiero w późnych fazach okresu lateńskiego, a nawet w okresie rzymskim. Zanikają też osady obronne kultury łużyckiej zamieszkałe przez duże grupy ludzkie i odpowiadające zapewne określonemu układowi stosunków gospodarczo-społecznych, a także wielkie, długotrwałe cmentarzyska tej kultury. Cmentarzyska kultury pomorskiej były na ogół użytkowane przez mniejsze grupy ludzkie.
Wszystkie te fakty wskazują na daleko posunięty kryzys dotychczasowej ustabilizowanej struktury kulturowej i gospodarczo-społecznej, który zapewne w połączeniu z ewentualnymi najazdami i przesunięciami etnicznymi spowodował upadek rozwijającej się przez tak długi okres kultury łużyckiej.

Poglądy na temat przynależności etnicznej ludności kultury łużyckiej

admin — Tue, 08 Jun 2010 07:56:49 +0000

Do bardzo skomplikowanych należy problem przynależności etnicznej kultury łużyckiej. Tak jest zresztą zawsze, gdy przy braku wszelkich przekazów pisanych dla studiów nad stosunkami etnicznymi dysponujemy jedynie ,,niemym” materiałem archeologicznym oraz pozbawionymi możliwości datowania danymi językoznawczymi.
Kultura łużycka była łączona z Ilirami lub „północnymi Ilirami”, ostatnio zaś również z pokrewnymi grupie italoceltyckiej Wenetami, których nazwa została następnie przesunięta na Słowian. Większość archeologów i większa część językoznawców polskich stoi na stanowisku łączenia kultury łużyckiej z Prasłowianami. Teza ta została najdobitniej sformułowana przez J. Kostrzewskiego i K. Jażdżewskiego. Z językoznawców poparli ich zwłaszcza T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki oraz antropolog J. Czekanowski. Główny argument ma tu stanowić ciągłość rozwoju kultur archeologicznych zajmujących ziemie polskie, uchwycona retrospektywnie od kultury Słowian okresu wczesnośredniowiecznego, kiedy notują ich źródła pisane, aż do kultury łużyckiej. Korespondują z tym dane językoznawcze, wskazujące na słowiański charakter większości nazw rzecznych w dorzeczu Wisły i Odry. Notujemy tu jednak również nazwy niesłowiańskie (— „staroeuropejskie” lub „weneckie”. Należy również podkreślić, iż ciągle jeszcze nie udało się w zadowalający sposób wypełnić dwóch luk w owej ciągłości kulturowej widocznych w okresie środkowolateńskim, ‘a zwłaszcza wędrówek ludów. Kwestionuje się też w ogóle przydatność materiałów archeologicznych dla odtwarzania stosunków etnicznych w czasach tak bardzo wyprzedzających pojawienie się źródeł pisanych. Trzeba się tu również liczyć z faktem, iż geografia etniczna Europy w epoce brązu i wczesnego żelaza mogła być dużo bardziej skomplikowana, niż się to do niedawna sądziło, i że oprócz ludów, które przetrwały do czasów współczesnych lub też notowane są przez antyczne źródła pisane, mogło istnieć szereg takich, o których nie zachowały się żadne wyraźniejsze wiadomości. Przykładem mogą tu być nadadriatyccy Weneci — do niedawna uważani za plemię iliryjskie, obecnie zaś traktowani jako przedstawiciele odrębnej gałęzi ludów zachodnioindoeuropejskich. Prawdopodobnie należeli do niej również Weneci wspomniani przez Cezara w Galii, na wybrzeżu Atlantyku oraz Weneci nadbałtyccy. Przypuszcza się też istnienie jakichś zagadkowych ludów indoeuropejskich, rozdzielających pierwotnie siedziby Celtów i Germanów. W związku z tym odpada metoda polegająca na identyfikacji bezimiennych kultur czy kręgów kulturowych w epoce brązu z poszczególnymi znanymi nam grupami języków indoeuropejskich drogą eliminacji tych, których siedziby można z pewnością, czy dużym prawdopodobieństwem, określić na podstawie źródeł pisanych lub językoznawczych (Grecy, Italikowie, Trakowie, Ilirowie, Celtowie, a w pewnym stopniu również Germanie i Bałtowie).
Niektórzy autorzy, jak historyk H. Łowmiański i archeolog A. Gardawski stoją obecnie na stanowisku, iż z Prasłowianami można łączyć jedynie wschodnią część kultury łużyckiej. Według W. Hensla kultu
ra ta reprezentuje w swym zasadniczym zrębie ludność prasłowiańską, ale liczy się on również z penetracją w zachodniej jej części elementu iłiryjskiego.
Do drugiej połowy VI wieku p.n.e., czyli czasów współczesnych z okresem halsztackim, odnosi się relacja Herodota o Neurach, jednym z ludów zamieszkujących północną część Scytii (dzisiejsze tereny nadczarnomorskie). Nazwa ta przez większość badaczy uważana była za słowiańską (dzisiejsze nazwy rzeczne — Nur, Nurzec). Mielibyśmy tu więc do czynienia z najstarszą wzmianką źródeł pisanych o Prasłowianach. Lokalizacja siedzib Neurów nie jest jednak jednoznaczna i umieszcza się ich bądź na obszarze Wołynia, bądź dalej na wschodzie — w środkowym Podnieprzu. W związku z pierwszą możliwością niektórzy archeologowie polscy próbowali identyfikować Neurów z zajmującą obszar Wołynia kulturą wysocką, wykazującą też dość silne powiązania z kulturą łużycką. Ostatnio zwraca się uwagę, iż nazwa Neurów nie musi być słowiańska, lecz może wiązać się również z językami bałtyckimi.

Osadnictwo, gospodarka, obrządek grzebalny, kultura duchowa i stosunki społeczne ludności kultury łużyckiej

admin — Tue, 08 Jun 2010 07:52:07 +0000

Na obszarze kultury łużyckiej spotykamy dwa typy osad — otwarte i obronne, czyli grody. W epoce brązu na terenie Polski dominowały bezwzględnie osady otwarte, słabo zresztą do tej pory poznane. Pierwsze grody pojawiają się tu — jak się wydaje — dopiero w V okresie epoki brązu, na Śląsku, natomiast w Czechach oraz na Łużycach i w Saksonii występują one już w IV okresie epoki brązu. Liczniejsze stają się grody na terenie Śląska, Wielkopolski, zachodniego Pomorza i zachodniej Małopolski w okresie halsztackim. Grodów brak natomiast we wschodniej części kultury łużyckiej, szczególnie na Mazowszu, Podlasiu, Lubelszczyźnie oraz pomiędzy Wisłą a dolnym Sanem.
Geneza i funkcja grodów kultury łużyckiej nie zostały dotąd w pełni wyjaśnione. Wysuwane w dawniejszej literaturze poglądy na temat ich związku z istnieniem organizacji państwowej, obejmującej całość czy też większą część obszaru kultury łużyckiej, należy odrzucić jako anachronizm. Nie przekonywające są też poglądy badaczy, łączących je z rzekomo dominującą rolą hodowli w gospodarce ludności kultury łużyckiej. Grody miałyby w tym ujęciu służyć ochronie stad bydła, stanowiących podstawę bogactwa rodów. Brak jednak pozytywnych danych, aby grody kultury łużyckiej rzeczywiście spełniały tego rodzaju funkcję, a zwarta i gęsta zabudowa przynajmniej niektórych z nich, jak na przykład Biskupina, stanowi tu wyraźny kontrargument. Część grodów (zwłaszcza wcześniejszych, odznaczających się na ogół większymi rozmiarami przekraczającymi niekiedy 20 ha) mogła spełniać funkcje ośrodków plemiennych czy terytorialnych, a ponadto mieć charakter refugialny, to znaczy stanowić miejsce, do którego chroniła się okoliczna ludność w razie niebezpieczeństwa. Liczniejsze i na ogół mniejsze grody z okresu halsztackiego stanowiły zapewne formę osadnictwa dużych (liczących do 2000 głów) wspólnot, eksploatujących gospodarczo tereny położone w dość dużym promieniu naokoło grodu. Szczególnie na terenach karpackich spotyka się też niewielkie grody stanowiące miejsce zamieszkania niedużych grup ludzkich, liczących zaledwie kilkadziesiąt osób. Grody zakładano na miejscach z natury obronnych i to zarówno na terenach nizinnych (na wyspach i cyplach wśród bagien i wód), jak i na podgórskich (wyniosłe wzgórza), często w rejonach mających kluczowe znaczenie komunikacyjne (np. przejścia przezrzeki). Masowe pojawianie się grodów jest uchwytne w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza na rozległych obszarach Europy i wiąże się niewątpliwie z zachodzącymi w tym czasie przemianami gospodarczo-społecznymi, a częściowo też — być może — z wypadkami politycznymi (wędrówki, walki międzyplemienne). Bliższe uchwycenie istoty i przyczyn tego” zjawiska nie jest w chwili obecnej możliwe, przy czym należy się liczyć, iż na poszczególnych terenach mogły mieć one zróżnicowany charakter.
Najlepiej znany jest pochodzący z okresu halsztackiego D gród w .Biskupinie, woj. Bydgoszcz, b. pow. Żnin , gdzie w torfie doskonale zachowały się konstrukcje drewniane. Wokół grodu biegł wał zbudowany z zestawionych ze sobą skrzyń, zbudowanych z kładzionych na luźny zrąb belek i wypełnionych ziemią. Od strony jeziora chronił go falochron z kilku rzędów wbitych ukośnie pali. Wzdłuż wału biegła ulica okrężna, od której odchodziło 11 ulic poprzecznych, wymoszczonych — podobnie jak ulica okrężna — drzewem. Boki ulic poprzecznych były ściśle zabudowane stojącymi jeden obok drugiego prostokątnymi domami. Domy o dość dużych rozmiarach (w starszej fazie grodu 71,7 — 85,9 m2, w młodszej 35,6 — 57,1 m2), na ogół o dwóch, a niekiedy trzech pomieszczeniach, z kamiennym paleniskiem w głównej izbie, zbudowane były w tak zwanej konstrukcji sumikowo-łątkowej, to znaczy ściany ich składały się z poziomych belek wpuszczanych w żłobki pionowo stojących słupów. Siady domów słupowych stwierdzono też w innych grodach oraz w osadach otwartych kultury łużyckiej. Gród w Biskupinie składał się z ponad ,100 domów, które musiały być zamieszkane przez duże rodziny liczące około 10 osób. Przypuszcza się, iż ludność całego grodu wynosiła około 1000 – 1200 osób.
Zasługuje na uwagę brak uchwytnych różnic w rozmiarach i wyposażeniu domów, które wskazywałyby na jakieś silniejsze zróżnicowanie społeczne.
Biskupin i inne współczesne mu osady obronne (np. Słupca w Wielkopolsce) dostarczyły większości danych, którymi dysponujemy obecnie dla rekonstrukcji gospodarki ludności kultury łużyckiej. Należy jednak sądzić, iż w ciągu blisko 1000-letniego okresu istnienia interesującej nas kultury gospodarka jej ulegała daleko idącym przemianom. Struktura tej gospodarki trudna jest w chwili obecnej do szczegółowego odtworzenia. Niewątpliwie miała ona charakter kompleksowy i wielostronny, a poszczególne jej gałęzie, jak: uprawa ziemi, hodowla, zbieractwo i myślistwo, uzupełniały się wzajemnie. Część badaczy akcentowała tu szczególnie rolę hodowli, nie wydaje się jednak prawdopodobne, by na większości obszaru kultury łużyckiej, podobnie zresztą jak i w całej leśnej strefie Europy Środkowej, mogła ona mieć większe znaczenie niż uprawa ziemi i trzeba się liczyć raczej z pierwszoplanową rolą tej ostatniej.
Wśród szczątków zbóż najliczniej reprezentowane jest proso i pszenica, występuje też jęczmień. Znaleziska żyta są nieliczne (m.in, brak go całkiem w Biskupinie) i wydaje się, iż nie odgrywało ono w tym czasie większej roli. Licznie reprezentowane są natomiast szczątki roślin strączkowych, zwłaszcza grochu, a także bobu i soczewicy. Stwierdzono też znajomość maku, lnicznika siewnego, rzepy oleistej i lnu oraz nie całkiem pewnie śliwy i czereśni.
W Biskupinie znaleziono fragmenty dwóch drewnianych radeł -krzywogrządzielowego i rylcowego. Obydwa typy poświadczone są współcześnie, a nawet jeszcze dla epoki brązu przez alpejskie i skandynawskie rysunki skalne, a także przez znaleziska bagienne w Skandynawii i Danii. Oprócz tego W Biskupinie, a także na innych stanowiskach kultury łużyckiej znaleziono liczne narzędzia motykowate, wykonane z rogów jelenich. Z innych narzędzi rolniczych reprezentowane są niewielkie brązowe sierpy, które w okresie halsztackim zostały zastąpione przez sierpy żelazne.
Niejasne jest ciągle jeszcze zagadnienie, jaki był przeważający system uprawy ziemi. Często mówi się tu o przewadze gospodarki wypaleniskowej, za czym między innymi może przemawiać duże nasilenie śladów periodycznych pożarów w warstwach badanych palynologicznie torfowisk pochodzących z okresu subborealnego i początków okresu subatlantyckiego, co między innymi odpowiada okresowi trwania kultury łużyckiej. Zasługuje na uwagę, iż ślady te zanikają w okresie późniejszym, równocześnie z wydatnym wzrostem krzywej pyłku żyta, co może odpowiadać okresowi późnolateńskiemu i rzymskiemu. Przeciw dominującemu znaczeniu uprawy wypaleniskowej przemawia jednak fakt znacznej gęstości osadnictwa, przynajmniej na niektórych terenach zajętych przez kulturę łużycką, co wyraża się przede wszystkim w małych odległościach pomiędzy dużymi i przez długi okres użytkowanymi cmentarzyskami. Należy też brać pod uwagę dużą rolę intensywnej uprawy ręcznej, na co — obok narzędzi motykowatych i szczątków roślin strączkowych — może wskazywać rozmieszczenie na terenie Wielkopolski osad kultury łużyckiej przede wszystkim na nisko położonych terenach, w pobliżu dolin rzecznych i niecek jeziornych, których żyzne gleby mogły być uprawiane właśnie w ramach tego systemu gospodarki rolnej. Mogło tu chodzić przede wszystkim, obok roślin strączkowych, o uprawę jarzyn oraz roślin okopowych, których szczątki nie są na ogół uchwytne w materiałach archeologicznych. Trudne do oceny jest też znaczenie uprawy ornej za pomocą całkowicie- drewnianych radeł; wydaje się jednak, iż nie można jej nie doceniać, zwłaszcza w zestawieniu z sytuacją stwierdzoną w tym okresie na innych terenach.
Jeśli chodzi o chów zwierząt domowych, to największą rolę odgrywało.bydło rogate (ok. 50%- wszystkich szczątków zwierzęcych znajdowanych w osadach kultury łużyckiej). Na dalszych miejscach znajdował się świni, owcy i kozy oraz konia. Znacznie mniejszą, ale niewątpliwie dość poważną rolę, odgrywały łowiectwo i rybołówstwo. Udział szczątków zwierząt dzikich waha się od kilku do ponad 20% materiałów kostnych z osad kultury łużyckiej, należy jednak pamiętać, iż: jest on niewątpliwie sztucznie zaniżony na skutek nieprzynoszenia zazwyczaj do osady całości tusz zwierząt upolowanych. Duża ilość szczątków różnych gatunków roślin rosnących dziko, stwierdzona w Biskupinie, wskazuje na poważne znaczenie zbieractwa.
Wytwórczość rękodzielnicza u ludności kultury łużyckiej odbywała się w ogromnej większości w ramach gospodarki domowej, niektóre jednak jej dziedziny były już niewątpliwie domeną wyspecjalizowanych rzemieślników. Przede wszystkim odnosi się to do produkcji metalurgicznej. Produkcja przedmiotów brązowych poświadczona jest na obszarze kultury łużyckiej od początków jej istnienia przez występowanie typów lokalnych, a przede wszystkim przez formy odlewnicze spotykane w osadach, ale także i w niektórych grobach, które mogą być traktowane jako pochówki osób specjalizujących się w tej dziedzinie wytwórczości. Metalurgia brązowa u ludności kultury łużyckiej na terenie Polski rozwijała się w oparciu o surowiec importowany. Szereg skarbów zawierało przedmioty uszkodzone, które mogą być traktowane jako złom przeznaczony do ponownego przetopienia. Wysuwano też: przypuszczenia, iż na niewielką skalę wykorzystywano złoża miedzi i cyny na Śląsku, co nie zostało jednak dotąd potwierdzone w sposób pozytywny. Bardziej prawdopodobna jest eksploatacja złóż ołowiu w rejonie Bytomia lub Olkusza. Produkcja przedmiotów brązowych u ludności kultury łużyckiej odbywała się głównie drogą ich odlewania w formach, na mniejszą natomiast skalę było rozwinięte ich kucie. Pomimo dość ożywionej produkcji metalurgicznej, na terenie Polski nie wytworzył się żaden wielki ośrodek produkcji przedmiotów brązowych, który można by porównać z tymi, jakie istniały na terenach sąsiednich, na przykład w Skandynawii czy w Siedmiogrodzie i znaczna część przedmiotów, zwłaszcza o bardziej skomplikowanej technologii, napływała z zewnątrz.
Już począwszy od IV okresu brązu na terenie kultury łużyckiej pojawiały się sporadycznie przedmioty żelazne, które częstsze stają się w okresie halsztackim (szczególnie halsztackim D), nie wypierając jednak jeszcze w tym czasie całkowicie brązu. Niemniej niektóre kategorie przedmiotów, jak na przykład sierpy, wykonywane były w tym okresie już prawie wyłącznie z żelaza. Nie jest dotąd wyjaśnione, w jakim stopniu chodzi tu o import surowca lub gotowych wyrobów z zewnątrz, za czym przemawiają między innymi formy niektórych przedmiotów oraz nikłość i niepewność śladów produkcji hutniczej w postaci żużla, w jakim zaś o produkcję lokalną, na rozwój której zdają się wskazywać niektóre wyniki badań metaloznawczych. Import półsurowca z zewnątrz poświadczają znaleziska tak zwanych kęsów, czyli sztab żelaza
o znormalizowanym dwustożkowatym kształcie, pochodzących z Nadrenii, a znalezionych też w kilku miejscowościach w Polsce, między innymi w Biskupinie.
Fakt importowania surowca i przedmiotów brązowych, a później
i żelaznych, warunkuje rozwój wymiany handlowej, zarówno pomiędzy sąsiadującymi ze sobą grupami, jak i dalekosiężnej. Siadami jej mogą być między innymi liczne skarby wyrobów metalowych, szczególnie takie, które zawierają większą ilość przedmiotów o jednakowym kształcie i funkcji; można je jednak również traktować jako przejaw akumulacji i tezauryzacji wartości, której jeden z powszechnych ekwiwalentów stanowił w tym czasie brąz. Przypuszcza się, iż funkcję powszechnego ekwiwalentu wartości spełniało też bydło. Z terenów śródziemnomorskich napływały na nasz teren paciorki szklane. Szczególne nasilenie kontaktów handlowych obserwujemy w okresie halsztackim, gdy w dużej ilości napływały na teren zachodniej części kultury łużyckiej przedmioty pochodzące z właściwego kręgu kultury halsztackiej na terenach naddunajskich i alpejskich, a nawet z Italii (naczynia brązowe).
Na przełomie(jI i IH pkresu epoki brązu na terenie całej Europy Środkowej rozpowszechnia się zwyczaj .palenia ciał zmarłych, co niewątpliwie wiąże się z jakimiś przemianami w wierzeniach religijnych. Należy się tu liczyć z oddziaływaniem wpływów idących z południowego wschodu. Proces ten objął również obszar kultury łużyckiej, gdzie obrządek ciałopalenia zdobył bezapelacyjną przewagę już w III okresie epoki brązu. Groby szkieletowe utrzymały się w tym czasie reliktowo na niektórych obszarach, szczególnie w północnej części Górnego Sląska, północno-zachodniej Małopolsce i w południowej Wielkopolsce. Do zupełnych wyjątków należą pochówki szkieletowe w IV okresie epoki brązu. W V okresie epoki brązu i w okresie halsztackim C obrządek szkieletowy staje się znów pospolity na wspomnianych wyżej obszarach wchodzących w skład grupy górnośląsko-małopolskiej kultury łużyckiej, zdobywając nawet na niektórych cmentarzyskach (Przeczyce, woj. Katowice, b. pow. Zawiercie) przewagę nad obrządkiem ciałopalnym. W okresie halsztackim C groby szkieletowe występują też na innych terenach, co wiąże się — być może — z oddziaływaniami z kręgu kultury halsztackiej. W schyłkowej fazie kultury łużyckiej (okres halsztacki D, wczesny okres lateński) groby szkieletowe należą znów do wyjątków. Należy podkreślić, iż pochówki szkieletowe występują na tych samych cmentarzyskach co groby ciałopalne.
Wśród grobów ciałopalnych przeważają pochówki popielnicowe, obok nich pojawiają się też jednak groby jamowe oraz pochówki w formie skupienia czystych kości, pierwotnie znajdujących się — być może — w jakimś organicznym opakowaniu. Przeważają groby płaskie, jednakże na niektórych terenach (szczególnie Pomorze Wschodnie, Warmia i Mazury, wschodnia Wielkopolska, Polska środkowa) występują kurhany z nasypami kamiennymi lub ziemnymi. Także groby płaskie są często przykryte brukami kamiennymi lub mają obstawę z kamieni. Groby są bogato wyposażone przede wszystkim w cęramikę. Obok popielnicy, w grobie znajdują się najczęściej mniejsze naczynia, tak zwane przystawki, służące zapewne do pomieszczenia pokarmów ofiarowanych zmarłemu. Liczba ich sięga niekiedy nawet kilkudziesięciu. Mniej bogato wyposażone są groby w przedmioty metalowe, a szczególnie w narzędzia i broń, obserwujemy tu jednak znaczne zróżnicowanie w czasie i przestrzeni. Na ogół ubożej wyposażone są cmentarzyska we wschodniej części terytorium kultury łużyckiej, w czym widoczna jest jakby kontynuacja stanu rzeczy panującego poprzednio w kulturze trzcinieckiej w porównaniu z kulturą przedłużycką. Stosunkowo najbogaciej wyposażone są cmentarzyska zachodniej części terytorium kultury łużyckiej (Śląsk, Wielkopolska), pochodzące z okresu halsztackiego. Na cmentarzysku w Kietrzu, woj. Opole b. pow. Głubczyce, a także na Śląsku Środkowym występuje w tym okresie pewna liczba bogatych pochówków, mieszczących się pierwotnie w drewnianej komorze, w czym niekiedy dopatruje się wpływów z kręgu kultury halsztackiej. Bogatym wyposażeniem grobów, między innymi w broń i części rzędu końskiego, odznacza się też pochodzące z okresu halsztackiego cmentarzysko w Gorszewicach, woj. Poznań (b. pow. Szamotuły).
Te bogate pochówki można wiązać z zamożniejszą i posiadającą większe znaczenie warstwą społeczną, jednak na terenie właściwej kultury łużyckiej nie stwierdzono dotąd wyraźnie wyróżniających się bogactwem wyposażenia i formą pochówku (np. wielkie kurhany) tak
zwanych grobów „książęcych”, które znamy z innych obszarów — na przykład z terenów naddunajskich, Czech czy też kręgu nordyjskiego. Należy tu jednak podkreślić, iż brak wyraźnych różnic w bogactwie wyposażenia grobów może w niektórych przypadkach odzwierciedlać raczej panujące zwyczaje pogrzebowe niż rzeczywisty brak różnic w zamożności i znaczeniu społecznym. Na istnienie zróżnicowania społecznego i dość znacznej akumulacji bogactw w rękach pewnych osób czy rodów wskazują też skarby wyrobów brązowych. Wydaje się jednak, iż proces rozwarstwienia społecznego i rozkładu ustroju rodowo-plemiennego u ludności kultury łużyckiej nie był zbyt daleko posunięty.
Stosunkowo niewiele można też powiedzieć na temat wierzeń religijnych i kultury duchowej. Wydaje się, iż dość dużą rolę odgrywał tu kult słońca, na co między innymi wskazują wiążące się z nim symbole, jak trykwetry i swastyki na malowanej ceramice z okresu halsztackiego na Śląsku i w Wielkopolsce, figurki i wyobrażenia ptaków oraz gliniane i brązowe wózki kultowe. Z kultem wiążą się też zapewne kamienne wały wznoszone na wyniosłych wzgórzach, gdzie nie stwierdzono śladów trwałego zamieszkania. Znamy je na przykład z Góry Ślęży koło Wrocławia i z jej okolic. W północnej części obszaru kultury łużyckiej spotykamy pewną liczbę gromadnych znalezisk występujących w wodach i bagnach i mających zapewne charakter wotywny. Być może charakter częściowo obrzędowy mogło też mieć ludożerstwo, którego ślady stwierdza się na terenie niektórych osad kultury łużyckiej.
Sztuka kultury łużyckiej, o ile jest ona uchwytna w materiale archeologicznym, miała na ogół charakter geometryczny. Chodzi tu przede wszystkim o ornamentykę naczyń i przedmiotów brązowych. W okresie halsztackim C na terenie Śląska i zachodniej Wielkopolski pojawiają się — zapewne jako wynik wpływów z południa — naczynia zdobione ornamentyką malowaną , a nieco później, w okresie halsztackim D, na obszarze wschodniej Wielkopolski występuje ceramika inkrustowana białą masą. Motywy figuralne pojawiają się rzadko. Poza wspomnianymi już figurkami, a niekiedy też innych zwierząt i ludzi, występują nieliczne naczynia zoomorficzne oraz głównie na niektórych inkrustowanych naczyniach grupy wschodnio- wielkopolskiej wyobrażenia scen łowieckich — jak na przykład konnych łowów na jelenie.

Rozwój i zróżnicowanie kultury łużyckiej

admin — Tue, 08 Jun 2010 07:48:59 +0000

Jak już wspomnieliśmy, kultura łużycka powstała na podłożu kultury przedłużyckiej i kultury trzcinieckiej. Pierwsza z tych kultur odegrała poważną rolę w genezie zachodniej części terytorium kultury łużyckiej, natomiast druga była podłożem dla rozwoju jej wschodniej części. Pomimo unifikującej roli, jaką odegrała kultura łużycka, jej terytorium jest nadal dość silnie zróżnicowane pod wpływem tradycji lokalnego podłoża. Elementem łączącym całość kultury łużyckiej było niewątpliwie upowszechnienie zwyczaju palenia zwłok. Zwyczaj ten odegrał dominującą rolę w omawianej kulturze, pomimo sporadycznego występowania na niektórych terenach obrządku szkieletowego.
Wyodrębnienie kultury łużyckiej nastąpiło na przełomie XIII i XII w. p.n.e., w trzecim okresie epoki brązu. Już wówczas na terytorium zajętym przez kulturę łużycką możemy wyróżnić szereg grup lokalnych, z których szczególną rolę odegrały następujące: grupa sasko-łużycka, występująca w zasadzie poza granicami Polski; grupa śląska (zwana też zachodniopolską), obejmująca Śląsk i Wielkopolskę; grupa górnośląsko- -małopolska; grupa pomorska i kujawsko-chełmińska.
Szczególny rozwój we wczesnym okresie istnienia kultury łużyckiej osiągają jej grupy zachodnie, a przede wszystkim i grupa śląska. W grupie tej rozwija się charakterystyczna ceramika zdobiona guzamijsryciskanymi od wewnątrz, w związku z czym kształt brzuśca naczynia, widziany od góry, jest wieloboczny. Już wówczas w tej grupie rozwija się lokalna metalurgia, oparta oczywiście na surowcu importowanym . Z południa, między innymi z Niziny Węgierskiej, sprowadzane są niektóre typy szpil brązowych oraz innych ozdób, między innymi złotych. Sporadycznie pojawiają się także przedmioty importowane ze Skandynawii, między innymi groty oszczepów.
Wyraźną odrębność wykazuje też w tym okresie grupa pomorska, która utrzymuje już wówczas kontakty drogą morską z terenem Skandynawii, Danii oraz północnej części NRD i RFN. Wyrazem tego są liczne importowane wyroby brązowe, głównie broń i ozdoby. Także obrządek pogrzebowy wykazuje cechy odrębne, między innymi przez istnienie nasypów kurhanowych.
Pewną odrębność wykazuje też wówczas teren Polski środkowej, gdzie występowały silne tradycje podłoża kultury trzcinieckiej, szczególnie silnie zaznaczone w tak zwanej fazie łódzkiej (nazwanej tak od skupiska stanowisk w okolicach Łodzi), przejściowej pomiędzy kulturą trzciniecką i łużycką. Tradycje te w III okresie epoki brązu zachowuje tak zwana grupa konstantynowska (nazwana od cmentarzyska w Konstantynowie, woj. Łódź, b. pow. Łódź), przekształcająca się następnie w grupę środkowopolską kultury łużyckiej.
W następnym, czwartym okresie epoki brązu (XI—X w. p.n.e.) obserwujemy dalszą konsolidację terytorium kultury łużyckiej oraz wzrost gęstości zaludnienia, wyrażający się występowaniem dużych cmentarzysk i większych osad. Z tych przyczyn dochodzi do ekspansji kultury łużyckiej przede wszystkim w kierunku północnym (Pojezierze Mazurskie) i wschodnim (Wołyń).
Wewnętrzna struktura terytorium kultury łużyckiej nie ulega większym przemianom. Jedynie na obszarze wschodniej Wielkopolski obserwujemy pojawienie się odrębnej grupy z ceramiką ostro profilowaną oraz na terenie międzyrzecza Wisły i Sanu grupy tarnobrzeskiej (nazwanej tak od stanowisk skupionych w okolicach Tarnobrzega). W tej ostatniej grupie licznie pojawiają się importy z Kotliny Karpackiej oraz lokalne wytwory przemysłu brązowniczego, znane nam głównie ze skarbów .
Dość skomplikowana sytuacja panuje także w północno-wschodniej części terytorium kultury łużyckiej, to jest na terenie Mazowsza, Kujaw, Warmii i Mazur. Zróżnicowanie kultury łużyckiej na tym terenie jest jeszcze słabo poznane, przy czym podkreśla się na ogół oddziaływanie tak zwanej grupy środkowopolskiej, uformowanej na terenach pomiędzy Wartą i Wisłą jeszcze w III okresie epoki brązu.
Nadal utrzymuje się odrębność Pomorza, wyrażająca się w występowaniu grobów kurhanowych, niekiedy ze skrzyniami kamiennymi, oraz w przemyśle brązowniczym przyjmującym liczne oddziaływania z kręgu „nordyjskiego”.
W ostatnim, piątym okresie epoki brązu, przypadającym na IX i VIII w. p.n.e. nadal występują podobne tendencje rozwojowe jak w okresie poprzednim. Do szczególnego znaczenia dochodzi grupa górnośląsko-małopolska, na terytorium której wyraźnie wzrasta gęstość zaludnienia i pojawiają się wielkie cmentarzyska z dużym udziałem grobów szkieletowych, niekiedy posiadających kamienne obstawy (Przeczy- ce, woj. Katowice, b. pow. Zawiercie — blisko 900 grobów). W metalurgii brązu zaznacza się jednak pewne zubożenie oddziaływań zakarpackich, związane z ogólnym osłabieniem kontaktów handlowych naszych ziem z Kotliną Karpacką .
W zakresie przemian wewnętrznej struktury terytorium kultury łużyckiej na szczególne podkreślenie zasługuje rozpad grupy pomorskiej na dwie części. Jedna z nich obejmuje Pomorze Nadodrzańskie, druga natomiast Pomorze Wschodnie, gdzie jest określana mianem grupy kaszubskiej (łub wschodniopomorskiej). Jest ona szczególnie różna od reszty terytorium kultury łużyckiej ze względu na jej izolację geograficzną (bagna i puszcze nadnoteckie) od pozostałej części terenów zajętych przez kulturę łużycką. W tych warunkach wykształcają się, przede wszystkim w przemyśle brązowniczym, formy lokalne, powstałe w dużej części przy udziale wpływów metalurgii skandynawskiej . Droga morska sprzyjała bowiem napływowi importów pochodzących z kręgu „nordyjskiego”, na przykład sztyletów, mieczy, ozdób — między innymi zapinek brązowych i złotych bransolet.
Oprócz wzmożenia kontaktów handlowych ze Skandynawią oraz: północną częścią Niżu w V okresie epoki brązu obserwujemy także wzrost kontaktów handlowych z Zachodnią Europą, szczególnie widocznych w grupie śląskiej kultury łużyckiej. W ówczesnych skarbach pojawiają się dość liczne importy przywożone ze wschodnich krajów alpejskich, a szczególnie charakterystyczne typy mieczy brązowych.
W rozwoju kultury łużyckiej początek epoki żelaza nie przyniósł zasadniczych zmian. Utrzymują się zresztą nadal liczne wyroby brązowe; żelazo jest jeszcze stosunkowo trudno dostępne i rozpowszechnia się powoli. W okresie halsztackim C (połowa VII – VI wieku p.n.e.) obserwujemy natomiast pojawienie się silnych oddziaływań kręgu wschodniohalsztackiego na kulturę łużycką. Oddziaływania te najszybciej przyjmuje grupa śląska, która obejmuje wówczas nie tylko teren Śląska oraz Wielkopolski, ale również północnych Moraw i północno- -wschodnich Czech. Na tym terenie kształtuje się lokalna odmiana „stylu halsztackiego”, przejawiająca się w występowaniu bardzo charakterystycznej ceramiki malowanej, zdobionej wątkami geometrycznymi, lub- ceramiki o czarnej, błyszczącej powierzchni, zdobionej niekiedy guzami rożkowatymi, a nieraz nawet rysunkami figuralnymi (tabl. V 11—14). Metalurgia brązowa wykazuje oddziaływania wschodnioalpej-
skie (miecze, niektóre typy ozdób stroju — tabl. V 16), północnoitalskie (zapinki, upowszechniające się w miejsce dotychczas używanych szpil — tabl. V 17, części uprzęży końskiej i in.) rzadziej transdunajskie. Oprócz wyrobów brązowych pojawiają się dość liczne wyroby żelazne, częściowo importowane (siekierki, miecze — tabl. V 15).
Podobnie jak w kręgu halsztackim występują na naszych ziemiach „bogato wyposażone groby starszyzny rodowo-plemiennej, wyróżniające się niekiedy typem obrządku grzebalnego bądź konstrukcją grobu (np. groby komorowe w Kietrzu, woj. Opole, b. pow. Głubczyce, bogato wyposażone groby w Gorszewicach, woj. Poznań, b. pow. Szamotuły, Sobociskach, woj. Wrocław, b. pow. Oława i in.).
W omawianym okresie wystąpiło zjawisko częstego wznoszenia grodów przez ludność kultury łużyckiej. Grody takie powstaną też na terenie grupy śląskiej kultury łużyckiej (Wrocław-Osobowice, Komorów, woj. Poznań, b. pow. Szamotuły, Łubowice, woj. Katowice, b. pow. Racibórz i in.). Grody te otaczano wałami drewniano-ziemnymi, często złożonymi ze skrzyń drewnianych wypełnianych ziemią.
W okresie halsztackim C słabsze oddziaływania kręgu kultury wschodniohalsztackiej występują też na obszarze grupy bia- łowickiej (powstałej wówczas na podłożu grupy sasko-łużyckiej łącznie z Dolnym Śląskiem) oraz grupy górnośląsko-małopolskiej. Ta ostatnia ¦grupa nadal zachowuje obrządek szkieletowy, przypisywany przez niektórych badaczy wpływom południowym, oraz lokalne formy wytwórczości brązowniczej. Potwierdzają to znaleziska form odlewniczych, świadczące o miejscowych warsztatach odlewniczych. Interesujące jest przy tym występowanie wyrobów z ołowiu o formach lokalnych, co może świadczyć o wykorzystywaniu złóż tego metalu w okolicach Bytomia i Olkusza. Grupa górnośląsko-małopolska utrzymywała bezpośrednie kontakty z Południem, głównie ze Słowacją i Niziną Węgierską, -oraz pewne kontakty z kręgiem wschodniohalsztackim, prawdopodobnie za pośrednictwem grupy śląskiej (świadczą o tym np. importy ceramiki malowanej na cmentarzysku w Strzelcach-Adamowicach). Wzrost gęstości zaludnienia był znów powodem ekspansji na słabo zaludnione tereny Podkarpacia. Łańcuch grodów kultury łużyckiej powstaje w dolinie Dunajca, co umożliwiało niewątpliwie kontrolę ważnego’dla grupy górnośląsko-małopolskiej szlaku handlowego transkarpackiego prowadzącego przez Bramę Popradzką.
Wyraźną natomiast odrębność wykazuje w omawianym okresie grupa wschodniopomorska (kaszubska), która w okresie halsztackim przekształci się w odrębną kulturę pomorską. W tym okresie grupa kaszubska wykazuje jeszcze pewne cechy wspólne z resztą terytorium kultury łużyckiej (obrządek pogrzebowy, budownictwo), pomimo specyficznych form wyrobów brązowych, zarówno narzędzi, jak i ozdób.
W okresie halsztackim C nadal obserwujemy ekspansję kultury łużyckiej ku południowemu wschodowi. W wyniku zajęcia części Rusi Halickiej i południowego Wołynia przez ludność kultury łużyckiej, nawarstwiającą się na miejscowe podłoże, dochodzi tu do uformowania się kultury Wysockiej, z wyraźnym udziałem elementu scytyjskiego.
Kontakty kultury łużyckiej z ludnością kultury scytyjskiej obserwujemy także w grupie tarnobrzeskiej, której odrębność w okresie halsztackim C występuje jeszcze wyraźniej. Występowanie wpływów scytyjskich w ceramice grupy tarnobrzeskiej (naczynia z otworami pod krawędzią) oraz scytyjskich kolczyków gwoździowatych w grobach ludności grupy tarnobrzeskiej jest powszechnie interpretowane jako wyraz pokojowych kontaktów ludności tych dwu kultur.
Młodszy okres halsztacki (D) przyniósł poważne zmiany w dziejach społeczeństw zamieszkujących nasze ziemie. Z jednej strony wyodrębniająca się wówczas na Pomorzu Wschodnim kultura pomorska napiera na teren Wielkopolski. Grupy ludności tej kultury wtargnęły szerokim klinem w terytorium rdzennej kultury łużyckiej, sięgając po okolice Poznania. Spowodowało to ograniczenie rozwoju kultury łużyckiej w zachodniej Wielkopolsce i przesunięcie głównego akcentu na tereny wschodniej Wielkopolski. Wyodrębnia się wówczas ponownie grupa wschodniowielkopolska.
Opisywane zjawiska zbiegły się z innymi jeszcze wydarzeniami politycznymi, a mianowicie naporem ludności scytotrackiej na tereny leżące w Kotlinie Karpackiej i dalej na północ. W wyniku najazdu tej ludności poważnemu ograniczeniu ulega rozwój grupy śląskiej kultury łużyckiej, oderwanej obecnie od oddziaływań południowych i niszczonej najazdem stepowych koczowników. Jest to drugim powodem przesunięcia w młodszym okresie halsztackim podstawowych ośrodków na obszar wschodniej Wielkopolski.
Grupa wschodniowielkopolska charakteryzuje się ceramiką zdobioną inkrustacją, która zajmuje miejsce ceramiki malowanej (tabl. V 19—21). Inkrustację tę wykonywano przez wypełnianie głębokich bruzd rytych, tworzących wątki geometryczne, białą masą. Wśród narzędzi pracy obserwujemy obecnie wyraźną przewagę wyrobów żelaznych nad brązowymi. Jednak wśród ozdób brąz nadal zachowuje poważne znaczenie. Nie zostały całkowicie zerwane kontakty z Południem, skąd nadal sprowadzane są niektóre wytwory, jak na przykład wiadra i kociołki brązowe, paciorki szklane oraz zapinki. Wyroby te naśladowano też licznie w ośrodkach metalurgicznych miejscowych, podobnie jak pewne wzory z terenu górnego dorzecza Dunaju.
W omawianej grupie powstają też w młodszym okresie halsztackim (D) grody z fortyfikacjami drewniano-ziemnymi, wśród których na szczególną uwagę zasługuje Biskupin, woj. Bydgoszcz, b. pow. Żnin . Szczegółową charakterystykę tego grodu przedstawimy w następnym rozdziale.
W młodszym okresie halsztackim utrzymuje się także zwyczaj chowania zmarłych przedstawicieli starszyzny rodowo-plemiennej w grobach szczególnie bogato wyposażonych, między innymi w importowane naczynia brązowe pochodzenia italskiego.
Inne grupy kultury łużyckiej w omawianym okresie nie dorównują poziomem rozwoju grupie wschodniowielkopolskiej. Możemy jednak obserwować nadal rozwój grupy białowickiej na terenie Dolnego Śląska, grupy zachodniopomorskiej po obu stronach dolnej Odry oraz grupy górnośląsko-małopolskiej i tarnobrzeskiej na południowym wschodzie Polski. Losy innych grup kultury łużyckiej u schyłku okresu halsztackiego nie są dokładnie znane. Niewątpliwie zachowują się do tego okresu enklawy kultury łużyckiej w międzyrzeczu Wisły i Bugu.
Na zakończenie podkreślić należy, że na niektórych obszarach, gdzie nie występowało zwarte osadnictwo kultury wschodniopomorskiej, kultura łużycka mogła — w postaci izolowanych wysp — zachować się w głąb okresu lateńskiego.

Przemiany kulturowe w Europie Środkowej w młodszej epoce brązu i na początku epoki żelaza

admin — Tue, 08 Jun 2010 07:44:31 +0000

Jak wskazywaliśmy już poprzednio, momentem przełomowym w historii Europy Środkowej było powstanie w połowie II tysiąclecia p.n.e. kultur „mogiłowych”, które szybko rozprzestrzeniły się na bardzo rozległym obszarze od basenu środkowego Dunaju (środkowodunajska kultura mogiłowa), przez Czechy oraz południową część NRD i RFN (południowoczeska i południowoniemiecka kultura mogił) aż do Nadrenii i Hesji (lokalne grupy peryferyczne kultury mogiłowej). Geneza poszczególnych kultur była niewątpliwie różna, ponieważ opierała się na lokalnych kulturach wczesnobrązowych, połączonych jednym wspólnym prądem oddziaływań kulturowych .
Cały obszar kultury mogiłowej łączą pewne cechy wspólne: obrządek grzebalny, zawsze charakteryzujący się budową nasypów kurhanowych i obrządkiem birytualnym (tj. ciałopalnym i szkieletowym), rozwój wyodrębnionych miejsc kultowych (przeważnie na wzgórzach) oraz wielki postęp w zakresie metalurgii, wyrażający się poważnym zwiększeniem ilości wyrobów brązowych. W kręgu kultur mogiłowych, szczególnie na obszarze Czech oraz Niemiec południowych, rozwijają się nadal lokalne ośrodki produkcji metalurgicznej, które wytwarzają przede wszystkim własne wzory ozdób brązowych (naramienniki, bransolety, nausznice, zawieszki, tarczki naszywane na odzież, naszyjniki i in.). Ponadto w zakresie broni charakterystyczne jest upowszechnienie mieczy oraz grotów oszczepów. Nowym typem narzędzi brązowych są także sierpy. Wspólny dla kręgu kultur mogiłowych jest też styl zdobienia ceramiki, który cechują ornamenty głęboko ryte lub wycinane, często wypełniane inkrustacją.
Bardzo charakterystyczna jest też gospodarka w kręgu kultur mogiłowych. Poza nielicznymi obszarami, gdzie rolnictwo ma lokalnie większe znaczenie, na pozostałych terenach mamy do czynienia z przewagą gospodarki hodowlanej. Wyrazem tego jest lokalizacja osadnictwa tych kultur na terenach mało dogodnych dla rolnictwa, brak bardziej rozwiniętych typów budownictwa mieszkalnego, licznie występujący na różnych obszarach kult zwierząt hodowlanych i inne.
Na południowo-wschodnim peryferium kultur mogiłowych występują inne jeszcze specyficzne kultury, z których szczególnie charakterystyczna jest kultura otomańska na terenie wschodniej Słowacji i wschodnich Węgier. Kultura ta wprawdzie przyjmuje niektóre oddziaływania „mogiłowe”, jednak posiada cechy wyraźnie odrębne. Wyrazem tego jest występowanie dużych osad obronnych, złożonych niekiedy z domów o fundamentach kamiennych i ufortyfikowanych kamiennymi. Osady takie występują na północnej Słowacji —bezpośrednio w sąsiedztwie naszych ziem. Kultura ta osiąga znaczny stopień rozwoju w zakresie produkcji metalurgicznej, wykorzystując z: rdzy innymi lokalne złoża złota środkowej Słowacji.
Dalej ku południowemu wschodowi występują lokalne kultury na terenie Rumunii (np. kultura Monteoru w południowej Rumunii), które wykazują silne powiązania z prototracką kulturą wykształconą na tych terenach na progu epoki żelaza. Na szczególną uwagę zasługuje także :!tura komarowska, występująca w górnym i środkowym : z Dniestru, która także nawiązuje do kręgu kultur pro to trackich, z ek przyjmując pewne oddziaływania „mogiłowe”.
Zasadnicza zmiana stosunków kulturowych następuje dopiero w XIII wieku p.n.e., kiedy na północnych peryferiach kultur „mogiłowych” zaczyna formować się nowy zespół kultur określanych w literaturze archeologicznej mianem „pól popielnicowych”, od charakterystycznej formy płaskich cmentarzysk z grobami ciałopalnymi popielnicowymi. W uformowaniu tego kręgu kulturowego poważną rolę odegrało podłoże kultur „mogiłowych”. Na terenie obejmującym dorzecza Odry, Wisły i częściowo Łaby formuje się tak zwana kultura łużycka (nazwana tak od terenu Łużyc, gdzie w XIX w. dokonano pierwszych odkryć zabytków związanych z tą kulturą). Bliższą charakterystyką kultury łużyckiej zajmiemy się w następnym rozdziale.
Na południe od terytorium kultury łużyckiej powstaje środkowodunajslca kultura pól po piełnicowych, której głównym podłożem była środkowodunajska kultura mogiłowa.
Na południowy zachód od terytorium kultury łużyckiej, w dawnym zasięgu południowoniemieckich kultur „mogiłowych”, powstaje wielki zespół południowoniemieckich kultur pól popielnicowych. Zespół ten obejmuje całe dorzecze górnego Dunaju oraz Renu, sięgając nawet dorzecza Rodanu. Peryferyczne grupy pól popielnicowych tworzą się także na terenie Francji, a nawet w północnej Hiszpanii (Katalonia i Kastylia).
Natomiast na północny zachód od granic kultury łużyckiej powstaje w środkowej epoce brązu tak zwany krąg kultur nordycznych, obejmujący północną część RFN, Danię i południową Skandynawię. Krąg ten wykazuje wyraźną odrębność, która przejawia się w zachowaniu obrządku szkieletowego, przy czym stosowane są pochówki w dębowych trumnach, doskonale konserwujących materiał organiczny; stąd dysponujemy dla tego kręgu obfitym materiałem dotyczącym ubioru ludności. Bardzo specyficzna jest też metalurgia, wprawdzie oparta na surowcu importowanym z południa, ale wykształcająca zespół jej tylko właściwych wyrobów brązowych wysokiej jakości. Rysunki skalne znane z kultur kręgu północnego w epoce brązu dają obfity materiał ikonograficzny do znajomości różnych dziedzin życia (np. sposobu orki, wyglądu łodzi, kultu itp.).
Początki epoki żelaza na Półwyspie Bałkańskim oraz w Italii przypadają na pierwszą połowę I tysiąclecia p.n.e. Na obszarze Italii pojawia się wówczas tak zwana kultura Viłlanova (nazwana od miejscowości Villanova pod Bolonią). Wielkie cmentarzyska tej kultury stały się podstawą dla chronologii tak zwanego okresu halsztackiego, którego fazy A—B (odpowiadające schyłkowi epoki brązu w Polsce) określane są w Italii mianem etapu Benacci I—II, natomiast fazy C—D (odpowiadające właściwemu początkowi epoki żelaza w Polsce) nazywane są etapem Arnoaldi. Kultura Yillanowa rozwija się częściowo równolegle z kulturą Etrusków w środkowej Italii (szczególnie w wiekach VIII—VI), by następnie ulec likwidacji w wyniku ekspansji Etrusków ku północnemu zachodowi na przełomie wieków VI i V p.n.e.
Okres halsztacki wziął swą nazwę od wielkiego cmentarzyska Górnej Austrii, w okolicach miejscowości Hallstatt. Na cmentarzysku tym reprezentowane są pochówki związane przede wszystkim z właściwymi początkami epoki żelaza, to jest młodszym okresem halsztackim (C—D). Znaczenie ośrodka uformowanego w okolicach Hallstatt było związane z eksploatacją soli. Na tych terenach też wykształca się pod wpływem oddziaływań bałkańskich i apenińskich tak zwany styl halsztacki, charakteryzujący się rozwiniętymi formami ornamentyki geometrycznej i specyficznymi formami profilowanych naczyń oraz plastyką figuralną. Styl halsztacki upowszechnił się na szerokim obszarze pomiędzy basenem środkowego Dunaju i górnego Renu oraz Rodanu. Na tym rozległym terytorium możemy wyróżnić tak zwany krąg wschodniohalsztacki, obejmujący wschodnie kraje alpejskie, oraz krąg zachodniohalsztacki, obejmujący zachodnią część Alp, łącznie z terenami dawniej zajętymi przez południowoniemiecką kulturę pól popielnicowych oraz peryferyczne grupy „pól popielnicowych” na terenie wschodniej Francji.
Wpływy halsztackie docierają też dalej na północ, odgrywając ważną rolę w genezie tak zwanej kultury horakowskiej na Morawach (nazwa pochodzi od stanowiska grobowego w Fiorakowie pod Brnem) oraz bylańskiej na terenie Czech (nazwa pochodzi od stanowiska Bylany pod Czeskim Brodem). Kultury te charakteryzują ;ię grobami kurhanowymi z drewnianymi komorami grobowymi, bardzo bogato wyposażonymi w importy z kręgu halsztackiego oraz wyroby pochodzące z terenów nadśródziemnomorskich. W kulturze bylańskiej zmarłych składano często na czterokołowych wozach, zaprzęganych t konie. Jeszcze dalej ku północy wpływy halsztackie docierają do terenów zajętych przez kulturę łużycką; nie wprowadzają tu jednak zasadniczych przemian kulturowych. Można mówić nawet o konsoliżacji i wzroście prężności terytorium „łużyckiego” pod wpływem odiziaływań halsztackich.
Młodsza epoka brązu i wczesna epoka żelaza są okresem, w którym możemy mówić już o istnieniu głównych jednostek etnicznych, zztanych w Europie w zaraniu dziejów pisanych: Traków, Ilirów i Celt:w. Początki zespołu etnicznego pratrackiego możemy śledzić w epoce tzązu na terenie Rumunii oraz w pokrewnych kulturach występujących ” dorzeczu Dniestru i Bohu. Występował tam — znany ze źródeł pisazych — lud Kimerów, pokrewny Trakom, który z terenów nadczarnozzorskich został wyparty dopiero w VII wieku p.n.e. przez najazd Scytów. Początki zespołu etnicznego prailiryjskiego są prawdozodobnie związane z kręgiem kultur „mogiłowych”, choć bliższe t-t wiązania z plemionami iliryjskimi, znanymi ze źródeł pisanych, mają dopiero kultury archeologiczne kręgu wschodniohalsztackiego. Także genezy ludów celtyckich można się doszukiwać w kulturze południowoniemieckich pól popielnicowych, choć niewątpliwy związek z plemionami praceltyckimi mają dopiero kultury kręgu zachodniohalsztackiego. Równocześnie, opierając się na kontynuacji rozwoju kultury w kręgu północnoeuropejskim — poczynając od epoki brązu — możemy przypuszczać, że kultury archeologiczne „nordyczne” są odpowiednikiem ludów pragermańskich.