Gospodarka, stosunki społeczne i kultura duchowa w paleolicie na ziemiach polskich

Podstawą gospodarczą społeczeństw paleolitycznych było łowiectwo i zbieractwo. W najwcześniejszych okresach rozwoju społeczeństwa ludzkiego występowała przewaga zbieractwa nad łowiectwem, które dopiero w miarę wytworzenia wyspecjalizowanej broni łowieckiej stało się podstawową dziedziną gospodarki społeczeństw paleolitycznych. Pierwszą bronią łowiecką były bolasa, znane jeszcze z kultur otoczakowych, następnie wprowadzony został oszczep (poczynając od paleolitu środkowego), a w końcu łuk. W paleolicie górnym wprowadzono też miotacze oszczepów. Polowano przede wszystkim na wielkie ssaki, przy czym istniała specjalizacja poszczególnych grup ludności w polowaniach na określone gatunki zwierząt. W paleolicie środkowym i na początku górnego występują grupy ludności wyspecjalizowane w polowaniach na niedźwiedzie jaskiniowe, natomiast później pojawiają się grupy ludności wyspecjalizowanej w polowaniach na mamuty, konie, bizony lub renifery. Grupy ludności wczesnej fazy górnego paleolitu, zamieszkujące na Dolnym Śląsku w okolicach Złotoryi, w jaskiniach na górze Połom, zajmowały się przede wszystkim polowaniami na niedźwiedzie jaskiniowe, natomiast górnopaleolityczni łowcy z Góry Bronisławy w Krakowie polowali głównie na mamuty.
W związku z typem gospodarki człowiek paleolityczny często zmieniał miejsce pobytu. W paleolicie górnym, kiedy występowały na stepowych obszarach Europy Środkowej duże stada mamutów i kiedy umiejętności łowieckie oraz broń służąca do polowań osiąga wysoki stopień rozwoju, istniała możliwość zakładania wielosezonowych osad na jednym miejscu. Powstają wówczas budowle mieszkalne konstruowane z drzewa lub kości oraz skór zwierzęcych. Na przykład do budowy dwóch szałasów paleolitycznych odkrytych w Krakowie na Górze Bronisławy człowiek paleolityczny zużytkował części szkieletów ponad 40 mamutów.
Sytuacja panująca w paleolicie górnym na naszych ziemiach była szczególna z uwagi na bliskość strefy peryglacjalnej. Bardziej korzystne warunki osadnicze istniały tutaj jedynie w okresach cieplejszych oscylacji oraz podczas lata polarnego. W związku z tym osadnictwo paleolityczne na naszych ziemiach było rezultatem szeregu sukcesywnych fal ludności, wycofującej się okresowo na tereny zakarpackie. _Nie ma więc na naszych ziemiach ciągłości zaludnienia w paleolicie.
Czynnikiem, który szczególnie przyciągał osadników paleolitycznych na teren Polski, poza nowymi łowiskami, był doskonały surowiec krzemienny występujący w okolicach Krakowa, na terenie Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, Gór Świętokrzyskich i na wtórnym złożu w osadach lodowcowych na Śląsku Górnym. Takich doskonałych surowców krzemiennych były pozbawione tereny Czechosłowacji, Węgier i Austrii. Dlatego surowce polskie były eksportowane na odległe tereny. Począwszy od wczesnej fazy górnego paleolitu na ziemiach polskich istniały wyspecjalizowane pracownie krzemieniarskie, które są dowodem zapoczątkowanych form podziału pracy, opartych na specjalizacji regionalnej.
Badając stanowiska paleolityczne dochodzimy do wniosku, że zamieszkiwały w nich grupy złożone z 15?20 osobników. W paleolicie górnym, a prawdopodobnie też środkowym, grupy te stanowiły społeczności związane więzami rodowymi. Niewątpliwie podstawowym rodzajem więzi społecznej była więc przynależność do danej społeczności rodowej, oparta na linii matki (matrylinearność). Wynikała z tego faktu niewątpliwie duża rola kobiety w społeczeństwach paleolitycznych, zadokumentowana znaleziskami figurek przedstawiających postacie kobiece. Figurki takie znaleziono na terenie Czechosłowacji i ZSRR.
W paleolicie schyłkowym obserwujemy zjawisko zmiany organizacji społeczności rodowych; podstawową jednostką staje się pojedyncza rodzina złożona z 4-?6 osób. Świadczą o tym znacznie mniejsze niż w górnym paleolicie rozmiary osad i poszczególnych szałasów mieszkalnych (tabl. I 11, 12). W rodzinie tej coraz silniejszą rolę odgrywa mężczyzna, zanikają występujące dawniej dowody roli kobiety. Wiąże się to także ze zmianą trybu życia i większą ruchliwością małych grup ludności schyłkowopaleolitycznej.
Gospodarka łowiecka paleolitu określała charakter wierzeń ludności tego okresu. Początki wierzeń pojawiają się już w paleolicie środkowym, kiedy rozwija się malowanie ciała (znaleziska barwików mineralnych i rozcieraczy do barwików w stanowiskach mustierskich ?
m.in. w Jaskini Raj pod Kielcami) oraz zwyczaj chowania zmarłych pochówki neandertalczyków stwierdzono na terenie Francji, ZSRR i na Bliskim Wschodzie). W paleolicie górnym rozwija się skomplikowany system wierzeń i magii związanych z płodnością i powstawaniem życia w przyrodzie. Kult ten przejawiał się w przedstawieniach organów seksualnych na ścianach jaskiń Europy Zachodniej oraz powiązanych z nimi wyobrażeń zwierzęcych, stanowiących zasadniczą treść sztuki skalnej zachodnioeuropejskiej. Z biegiem czasu do pierwotnych treści przedstawionych na ścianach jaskiń-sanktuariów paleolitycznych dołączają się elementy magii myśliwskiej mającej na celu zapewnienie rozmnażania zwierzyny łownej oraz powodzenia w łowach. W Europie Środkowej mamy znacznie mniej zabytków sztuki, która ogranicza się do zdobienia przedmiotów ruchomych oraz do plastyki figuralnej. Xa ziemiach polskich pierwsze zabytki sztuki pojawiają się w stanowiskach późnej fazy górnego paleolitu, np. w Jaskini Mamutowej, gdzie pojedyncze ozdoby kościane (płytki i wisiorki) wystąpiły razem z zabytkami kultury ?wschodniograweckiej”. Najbogatsze zabytki sztuki górnopaleolitycznej odkryto w Jaskini Maszyckiej, m.in. przedmioty bogato zdobione ornamentyką geometryczną, bądź stylizowanymi przedstawieniami organów seksualnych. Niektóre z tych zabytków (np. płaskie płytki kościane) mają liczne nacięcia na krawędziach, które można interpretować jako ślad pierwotnego systemu rachuby czasu. W paleolicie schyłkowym spotykamy także nieliczne zabytki zdobione ornamentyką geometryczną (np. harpuny typu hawelańskiego, związane prawdopodobnie z kulturą mazowszańską oraz płytkę kościaną znalezioną razem z zabytkami kultury mazowszańskiej w schronisku podskalnym w Ruskiej Skale koło Podlesie, woj. Częstochowa, b. pow. Zawiercie).