Kultura pomorska

Cechami, które przede wszystkim decydują o odmiennym obliczu kultury pomorskiej, są specyficzne elementy obrządku pogrzebowego. Zmarłych chowano z reguły w grobach płaskich, używane też były jednak sporadycznie kurhany o nasypach kamiennych. Typowy był pochówek w skrzyni zbudowanej z regularnych płyt kamiennych lub wzniesionej z głazów, ale zwłaszcza w młodszej fazie tej kultury występują też groby ze zwykłą tylko obstawą kamienną lub pozbawione wszelkiej konstrukcji kamiennej. Większość grobów skrzynkowych reprezentują pochówki zbiorowe, przy czym liczba popielnic w jednym grobie dochodzi niekiedy do 30. Niektóre z popielnic zawierały ponadto szczątki dwóch lub więcej osób. Ponieważ brak wyraźnych śladów wielokrotnego otwierania tego rodzaju grobów, dostawiania do nich nowych popielnic, możliwe iż chodzi tu o spotykany też u niektórych ludów prymitywnych zwyczaj dłuższego przechowywania szczątków zmarłych i chowania ich dopiero po dłuższym czasie we wspólnym grobowcu. Szczególnie w młodszych fazach kultury pomorskiej występują też groby popielnicowe obsypane stosem, a także groby jamowe. Zanikają w tym czasie również pochówki zbiorowe, a dominują groby pojedyncze.
Szczególnie charakterystyczne dla omawianej kultury są popielnice zdobione w górnej części wyobrażeniem twarzy ludzkiej. Na najwcześniejszych naczyniach tego typu, pochodzących przeważnie z okresu halsztackiego D, mają one zwykle charakter dość realistyczny, wręcz portretowy, z zaznaczeniem ust, oczu, nosa i uszu, a rzadziej takich szczegółów, jak zarost czy zmarszczki. Są to przeważnie naczynia gruszkowate o gładkich czarnych powierzchniach z nasadzonymi pokrywkami przypominającymi nakrycie głowy. Obok motywów geometrycznych (jodełkowatych, falistych) niekiedy inkrustowanych białą masą, na popielnicach tych znajdują się dość często rysunki różnych przedmiotów — na przykład mieczy, oszczepów, tarcz, grzebieni, szpil, naszyjników, napierśników, pasów i zapinek, a także wyobrażenia figuralne przedstawiające konie, czterokołowe wozy lub sceny łowieckie. Dość często spotyka się też nałożone na popielnice oryginalne ozdoby, na przykład naszyjniki, żelazne lub brązowe napierśniki spięte klamrą , a zwłaszcza kolczyki z drutu brązowego z nanizanymi lub bursztynowymi paciorkami, przełknięte przez przekłute wyobrażenia uszu. Na podstawie obecności lub braku ozdób oraz rodzaju rysunków wyróżnia się groby męskie i kobiece, jednakże kryteria te zostały ostatnio częściowo zakwestionowane.
Popielnice twarzowe powstały najprawdopodobniej jako rezultat oddziaływań z kręgu kultury etruskiej, gdzie popielnice zdobione wyobrażeniem twarzy — tak zwane kanopy — występują w VIII – VI w. p.n.e. Na Pomorzu pojawiają się one prawdopodobnie w drugiej połowie VI wieku p.n.e. Przeniknięcie idei zdobienia popielnicy wyobrażeniem twarzy następuje prawdopodobnie w związku ze wzmożonymi kontaktami handlowymi z Południem, a zwłaszcza z handlem bursztynem. Sporna pozostaje jednak kwestia, czy nastąpiło to za pośrednictwem szlaku biegnącego doliną Łaby (na tym. terenie spotykamy również popielnice twarzowe), a następnie dopiero drogą morską, czy wprost z południa przez terytorium kultury łużyckiej. Na intensywny kontakt z Południem wskazują też liczne importowane paciorki szklane i wykonane z muszli kauri oraz importy i naśladownictwa niektórych ozdób, zwłaszcza zapinek wywodzących się z Italii oraz obszarów wschodnioalpejskich.
Realistycznie potraktowane popielnice twarzowe występują prawdopodobnie do IV wieku p.n.e. Częściowo jeszcze równocześnie z nimi pojawiają się popielnice bardziej przysadziste, mniej bogato zdobione i ze znacznie zeschematyzowanym wyobrażeniem twarzy . W późnej fazie kultury pomorskiej — zapewne głównie w III wieku p.n.e. — występują popielnice, na których wizerunki twarzy zachowały się już tylko w formie szczątkowej (tabl. VI 4). Popielnice twarzowe znane są wyłącznie z cmentarzysk i niewątpliwie wykonywano je tylko dla celów sepulkralnych. To samo odnosi się do nielicznych popielnic w postaci domków, mających liczniejsze odpowiedniki na terenie Niemiec, które łączy się również z oddziaływaniami etruskimi. Ceramika osadowa, domowego użytku kultury pomorskiej, wykazuje natomiast znaczne podobieństwo do takiej ceramiki kultury łużyckiej.
Groby kultury pomorskiej wyposażone są niezbyt bogato w wyroby metalowe — brązowe i żelazne — głównie w ozdoby , a także narzędzia (noże, szydła i igły) oraz przybory toaletowe — pincetki  i brzytwy. Broń spotyka się rzadko — między innymi występują dolne okucia pochwy krótkich jednosiecz- nych mieczy przedstawianych też na rysunkach zdobiących popielnice.
Badane na małą skalę osady — wyłącznie otwarte — dostarczyły śladów domów o konstrukcji słupowej. Dzięki materiałom botanicznym- można stwierdzić znajomość uprawy jęczmienia i pszenicy oraz — jak się zdaje — mniej licznie niż w kulturze łużyckiej reprezentowanych prosa i grochu. Zasługuje na uwagę duża ilość szczątków żyta sporadycznie tylko spotykanego w kulturze łużyckiej. Jak już wspomniano, grupowanie się stanowisk kultury pomorskiej na terenach raczej suchych i dość wysoko położonych wskazuje na poważne różnice w gospodarce w porównaniu z kulturą łużycką i może łączyć się też ze zwiększoną wilgotnością klimatu.
W okresie halsztackim D kultura pomorska zajmuje obszary w przybliżeniu po Regę na zachodzie, a Pasłękę na wschodzie, sięgając też na teren zachodniej Wielkopolski. Pod koniec tego okresu dochodzi już: do północnej części Dolnego Śląska oraz opanowuje część Mazowsza. W starszym okresie przedrzymskim ekspanduje ona w dalszym ciągu kosztem kultury łużyckiej, zajmując całą Wielkopolskę, znaczną część Śląska Dolnego i Środkowego (po Odrę w okolicy Wrocławia), północną część Śląska Górnego oraz wspólnie ze stanowiącą jej odgałęzienie tak zwaną kulturą grobów kloszowych, Polskę środkową, Mazowsze i północną Małopolskę, sięgając na wschód poza granice Polski — na Wołyń i Polesie (mapa 4). W młodszych fazach swego istnienia kultura pomorska zatraca jednak coraz bardziej swoiste oblicze i upodabnia się do późnych faz zubożałej i chylącej się ku upadkowi kultury łużyckiej. Zjawisko to występuje szczególnie w południowej i wschodniej części zasięgu kultury pomorskiej oddalonych od jej pierwotnego centrum. Wspomniano już, iż charakter i przebieg ekspansji kultury pomorskiej nie są całkiem jasne. Wbrew przeważającym poglądom, że ekspansja ta była związana z przesunięciami z północy ludności, która zmieszała, się następnie ze spokrewnionymi z nią zresztą twórcami kultury łużyckiej, niektórzy badacze są zdania, iż może tu chodzić jedynie o przejawy szerzenia się nowych zwyczajów pogrzebowych i idei religijnych, którym towarzyszą ogólniejsze zmiany stylistyczne i gospodarcze.
Z kulturą pomorską łączy się też wyróżniana często jako odrębna, jednostka kulturowa tak zwana kultura grobów kloszowych Nazwa jej pochodzi od typowej formy pochówku, w której popielnica przykryta jest wielkim, chropowatym, odwróconym do góry dnem naczyniem — tak zwanym kloszem. Groby tego rodzaju występują już w kulturze łużyckiej epoki brązu oraz w kulturze łużyckiej i pomorskiej w okresie halsztackim, powszechniejsze stają się jednak dopiero w starszych fazach okresu lateńskiego, przy czym najliczniej spotyka się j’e w Polsce wschodniej — to znaczy we wschodniej części Polski środkowej, na Mazowszu i w północnej Małopolsce. Podobieństwo kultury tego obszaru do późnej fazy kultury pomorskiej w Polsce zachodniej widoczne jest tak w ceramice (przeważnie chropowata, nie zdobiona lub zdobiona listwami plastycznymi ), jak i w nielicznych z racji zwyczaju ubogiego wyposażenia grobów przedmiotach metalowych. Widoczne są tu również tradycje kultury łużyckiej, przejawiające się w podobieństwie niektórych form ceramiki i niekiedy w użytkowaniu tych samych cmentarzysk. Zapewne pod koniec III lub w początkach II wieku p.n.e. kulturę pomorską zastępują powstałe na jej podłożu kultury — przeworska i oksywska. ,Na niektórych bardziej konserwatywnych terenach,’ zwłaszcza we wschodniej części zasięgu, kultura pomorska (grobów kloszowych) przetrwała jednak najprawdopodobniej nieco dłużej i występuje jeszcze w starszej fazie młodszego okresu przedrzymskiego — współcześnie z kulturą przeworska.