Kultury górnego paleolitu Polski

Przejście od paleolitu środkowego do górnego możemy śledzić jedynie poza terenami Polski, szczególnie w Europie Zachodniej oraz w krajach śródziemnomorskich i na Bliskim Wschodzie. Na terenie Polski występuje dyskontynuacja pomiędzy kulturą środkowego i górnego paleolitu. Kultura górnego paleolitu jest związana z człowiekiem współczesnym ? Homo sapiens. Był on twórcą trzech kultur pojawiających się w okresie pomiędzy 36 000 29 000 lat p.n.e. na naszych ziemiach. Pierwszą z tych kultur była kultura oryniacka (nazwa pochodzi od stanowiska Aurignac, dep. Lot-et-Garonne, Francja), której pierwsze ślady, wyprzedzające jeszcze XL tysiąclecie p.n.e., zostały wykryte na Bliskim Wschodzie (Jabrud koło Palmyry w Syrii). Prawdopodobnie z tego terenu kultura oryniacka rozpowszechniła się w całej prawie Europie. Jej cechą charakterystyczną jest użytkowanie kościanych grotów oszczepów (tabl. I 4,5) oraz specyficznych narzędzi kamiennych wykonywanych z wiórów, takich jak drapacze wysokiej
formy, noże wiórowe, rylce. Ludność tej kultury zamieszkiwała zarówno w jaskiniach ? np. Jaskinia Mamutowa w Wierzchowiu, woj. Kraków, b. pow. Kraków) ? jak i na stanowiskach otwartych (Kraków-Zwierzyniec, Kraków-Sowiniec). Bardzo ciekawą odmianę kultury oryniackiej odkryto w Górze Puławskiej, woj. Radom (b. pow.Kozienice), gdzie występowały obozowiska z kilkoma szałasami i ogniskami. Znaleziono przy nich liczne drobne wiórki, obubocznie retuszowane, które służyły jako zbrojniki ostrzy składanych z drewnianej oprawy i kamiennych zbrojników, ewentualnie jako groty strzał.
Drugą kulturą wczesnej fazy górnego paleolitu była kultura jerzmanowicka (nazwa pochodzi od stanowiska w Jaskini Nietoperzowej w Jerzmanowicach, woj. Kraków, b. pow. Olkusz). Kultura ta pochodzi najprawdopodobniej z terenu południowych Niemiec skąd przemieszczała się stopniowo na wschód. Jej cechą charakterystyczną były kamienne groty oszczepów o formie liściowatej, wykonywane przede wszystkim z wiórów kamiennych . Kultura jerzmanowicka jest nam znana przede wszystkim ze stanowisk jaskiniowych, które miały charakter schronisk łowieckich. Najstarsza warstwa kultury jerzmanowickiej w Jaskim Nietoperzowej jest datowana metodą radiowęgla na ok. 36 000 lat p.n.e. Kultura ta przetrwała na terenie Polski prawdopodobnie do początku ostatniego okresu zimnego (tj. do ok. 20 000 lat p.n.e.), po czym jej ludność wyemigrowała na teren Niżu Rosyjskiego, gdzie spotykamy ją w okolicach Kostienek nad Donem.
Trzecia kultura występująca we wczesnej fazie górnego paleolitu także użytkowała kamiennych grotów oszczepów w kształcie liścia laurowego (tabl. I 9, 10). Nazywamy ją kulturą szelecką (od stanowiska w jaskini Szeleta koło Miskolca na Węgrzech). Kultura ta charakteryzowała się wieloma elementami przeżytkowymi, przypominającymi mustierskie (np. zgrzebła, narzędzia zębate), przy obecności także pewnych oddziaływań oryniackich, będących wynikiem wzajemnych kontaktów grup ludności tych dwu kultur. Kultura szelecką na naszych ziemiach rozwija się pomiędzy XXXV i XXX tysiącleciem, występując przede wszystkim na terenie Górnego Śląska (np. Dzierżysław, woj. Opole, b. pow. Głubczyce), ale też i w Małopolsce (np. Kraków-Zwierzyniec).
W późnej fazie górnego paleolitu, która rozpoczyna się w okresie cieplejszych oscylacji pomiędzy XXVII i XXI tysiącleciem p.n.e. na naszych ziemiach pojawiają się kultury górnego paleolitu charakteryzujące się obecnością ostrzy kamiennych, wykonywanych z wiórów, o jednej krawędzi zatępionej dla łatwiejszego osadzenia w drewnianej lub kościanej oprawie (tzw. ostrza tylcowe). Kultury charakteryzujące się tymi narzędziami są określane też mało precyzyjnie mianem kultur wschodniograweckich (od miejsc. La Gravette, dep. Gironde, Francja). Szczególnie silnie rozprzestrzenione są one na terenach sąsiednich (ZSRR, Czechosłowacja, Austria). Charakteryzują się tam bardzo wyspecjalizowanym inwentarzem narzędzi kościanych i kamiennych, silnie rozwiniętą plastyką figuralną, umiejętnością wypalania masy ceramicznej i gładzenia narzędzi kamiennych. Pod tym względem wyprzedziły one pewne zdobycze przypisywane dotychczas ?rewolucji neolitycznej”. Było to możliwe dzięki wielosezonowemu osadnictwu w niektórych ośrodkach, szczególnie obfitujących w zwierzynę łowną, jaką były przede wszystkim mamuty. Na naszych ziemiach znamy przedstawicieli tych kultur, przybyłych z terenu Czechosłowacji przez przełęcze karpackie (np. obozowiska w Krakowie, przy ul. Spadzistej, z ciekawymi budowlami szałasowymi konstruowanymi przy użyciu kości mamutów z braku drzewa na obszarze plejstoceńskiej stepotundry), lub z terenu dorzecza Dniestru (np. w Krakowie-Przegorzałach oraz w Jaskini Mamutowej).
Ostatni okres chłodny spowodował ograniczenie osadnictwa pałeolitycznego na naszych ziemiach pomiędzy XIX i XIII tysiącleciem p.n.e. Znamy z tego okresu jedynie pojedyncze pracownie krzemieniarskie, świadczące o penetracji ludności z południa lub ze wschodu. Dopiero w XIII tysiącleciu p.n.e. pojawiają się grupy ludności przybyłej z Europy Zachodniej, należące do tzw. kultury magdaleńskiej (od stanowiska La Madeleine, dep. Dordogne, Francja). Najstarsza w Polsce faza tej kultury, sięgająca być może jeszcze XIII tysiąclecia p.n.e., występuje w Jaskini Maszyckiej w Maszycach, woj. Kraków (b. pow. Olkusz). Stwierdzono tam bogaty inwentarz wyrobów kościanych, głównie kościanych grotów oszczepów. Ludność tej kultury zdobiła swe narzędzia motywami geometrycznymi: są to jedne z najstarszych na ziemiach polskich zabytków sztuki.