Kultury schyłkowego paleolitu Polski

Poczynając od XII tysiąclecia p.n.e. rozpoczyna się ostateczna recesja lądolodu z Niżu Europejskiego związana z jego wytapianiem, a Bałtyk uwolniony od lodów staje się znów morzem, połączonym z Morzem Północnym i Oceanem Północnym. Na uwolnionych od lodu terenach Niżu pojawiają się pionierzy cywilizacji w postaci gromad łowców reniferów, szczególnie w chłodniejszych okresach zwanych dryasowymi”. Zasiedlenie Niżu następowało w kilku falach, przy czym znaczne nasilenie ruchów migracyjnych obserwujemy w cieplejszej oscylacji Alleród w ciągu X tysiąclecia p.n.e. Ekspansje ludności schyłkowopałeolitycznej postępowały z jednej strony z południowego zachodu, skąd napływa ludność późnej kultury magdaleńskiej, wykształcając szereg grup nazywanych Federmesser (od niemieckiej nazwy narzędzia w rodzaju noża z łukowato zatępionym tylcem), a także specjalne kultury wykształcone też na podłożu kultury magdaleńskiej, przy udziale innych jeszcze oddziaływań ? jak kultury hamburska i ahrensburska (nazwy pochodzą od stanowisk z okolic Hamburga) oraz lyngbijska (od stanowiska Norre Lyngby w Danii). Inne grupy ludności schyłkowopaleolitycznej przesuwały się ze wschodu dając początek kulturze ś w.i dj.r s kjLe j (od stanowiska Świdry Wk. koło Warszawy), zwanej też m a z o w s z a ń s k ą. Kultura ta występuje na terenie Polski oraz w zachodnich regionach ZSRR. Zachodnie regiony naszego kraju reprezentują strefę przemieszania pomiędzy kulturami zachodniej części Niżu Europejskiego i kulturą mazowszańską.
Zasadniczą cechą kultury mazowszańskiej jest liczne występowanie trzoneczkowatych grotów strzał łuku. Z upowszechnieniem łuku nastąpiło znaczne udoskonalenie techniki łowieckiej, zwiększenie efektywności łowów, a także specjalizacja w łowach na mniejle zwierzęta. Następuje zresztą w tym okresie ostateczny zanik większej fauny plejstoceńskiej. Obok grotów strzał w stanowiskach Łazowszańskich występują rylce , drapacze i inne narzędzia, ludność schyłkowopaleolityczna zamieszkuje przede wszystkim na piaszczystych, niskich terasach rzek lub w sąsiedztwie innych zbiorników wodnych. Szczególne znaczenie mają odkrycia i badania stanov.isk na terenach, na których piaszczyste wydmy zazębiają się z torfowiskami (Witów, woj. Płock, b. pow. Łęczyca, Całowanie, woj. Siedlce, b. pow. Otwock).
Ludność schyłkowopaleolityczna rozpoczęła też systematyczną eksploatację surowców mineralnych, takich jak krzemienie z Gór Swięokrzyskich, krzemienie jurajskie z okolic Krakowa oraz barwniki mineralne (hematyt) z okolic Skarżyska-Kamiennej, Surowce te były eksportowane daleko poza granice ziem polskich.