Podstawowe znaczenie u schyłku eneolitu na ziemiach polskich odgrywały kultury ceramiki sznurowej. Podłoże związane z tymi kulturami stanowi podstawę rozwoju kultur epoki brązu na naszych ziemiach. Na terenach leżących wokół łuku Karpat obserwujemy na przełomie eneolitu i epoki brązu pojawienie się tzw. grupy Chłopice-Vesele, która rozwija się także na terenie Małopolski i Górnego Śląska. Grupa Chłopice-Vesele rozwinęła się na podłożu ceramiki sznurowej, powodując ponowną unifikację kulturową terenów leżących wokół łuku Karpat. Podstawową formą ceramiki w tej grupie jest uchaty kubek, często zdobiony odciskami sznura . W kulturze materialnej obserwujemy też zachowanie tradycyjnych, właściwych dla ceramiki sznurowej cech wytwórczości krzemieniarskiej. Występują trójkątne grociki do strzał, noże i sierpy krzemienne. Wyrazem powiązań z terenami leżącymi na Południe od Karpat jest pojawienie się w grupie Chłopice-Vesele ozdób wykonywanych z importowanej miedzi, a przede wszystkim zausznic w kształcie liścia wierzbowego. Występują też w omawianej grupie wyroby ze złota. Na obszarze Małopolski i Górnego Śląska czytaj dalej

Zmiany kulturowe w Europie Środkowej na przełomie eneolitu i brązu można ogólnie wiązać z wydarzeniami historycznymi na terenach Anatolii i Bałkanów. Wydarzenia te zapoczątkowane zostały niewątpliwie wędrówkami Protohetytów, indoeuropejskich najeźdźców, którzy pojawiają się w Anatolii jeszcze w XXIV wieku p.n.e. Z faktem tym wiąże się na ogół zniszczenie II warstwy (pochodzącej z wczesnej epoki brązu) w osadzie Troja-Hissarlik. Wyraża się to licznym pojawieniem elementów naddunajskich na Bałkanach i w Anatolii. Konsekwencją :ego faktu było wzmożenie produkcji miejscowych ośrodków wytwórczości miedzi na terenie Europy Środkowej, związane z odcięciem drogi, którą napływała miedź anatolijska do Europy. Spowodowało to w eneolicie wytworzenie poważnego ośrodka przemysłu metalurgicznego na terenie Transylwanii. Drugim momentem o przełomowym znaczeniu dla dziejów Środkowej Europy były ruchy etniczne na pograniczu Anatolii i Bałkanów w okresie środkowohelladzkim, tj. pomiędzy rokiem 1900 i 1700 p.n.e. W okresie tym następują migracje z terenu Anatolii na Bałkany i dalej jeszcze ku północy. Migracje te, współczesne z czytaj dalej

Na Bliskim Wschodzie (Iran, Syria, Palestyna) wprowadzenie pierwszego metalu — miedzi — przypada jeszcze na przełom V i IV tysiąclecia p.n.e. Na tym obszarze analizy spektralne wykazują, że stosunkowo wcześnie użytkowano miedź zanieczyszczoną naturalnymi domieszkami (bizmutem, antymonem, srebrem, niklem lub żelazem), nadającymi miedzi znaczną nieraz twardość. Później nieco pojawi się właściwy brąz, tj. stop miedzi i cyny, którego upowszechnienie nastąpiło dopiero w pełnej epoce brązu. Na obszarze Bliskiego Wschodu i Anatolii stosunkowo wcześnie zaczęto używać stopu miedzi i arsenu, także łatwego w odlewaniu i dość twardego. Na obszarze Europy Środkowej pod wpływem ośrodków anatolijsko-bałkańskich w połowie III tysiąclecia p.n.e. następuje masowe pojawienie się wyrobów miedzianych, m.in. toporów i sztyletów oraz ozdób. Natomiast rozpowszechnienie właściwych wyrobów brązowych nastąpi dopiero w połowie II tysiąclecia p.n.e., a więc już w pełnej epoce brązu. Chronologia epoki brązu w Europie Środkowej jest oparta na powiązaniach z krajami bałkańskimi oraz Anatolią, w których rozwijają się kultury wchodzące na czytaj dalej

Ustalenie charakteru etniczego poszczególnych grup ludzkich — jakie archeolog rekonstruuje w postaci kultur archeologicznych — jest wysoce utrudnione. Wiąże się to także z różnicą w metodologii badań prowadzonych nad rekonstrukcją dawnych jednostek językowych przez lingwistykę i badań prowadzonych nad dziejami zróżnicowania kulturowego przez archeologię. Badania lingwistyczne pozwalają na podstawie wyróżnienia wspólnych elementów we współczesnych językach rekonstruować ich wzajemne powiązania w przeszłości i tym samym w sposób retrospektywny odtworzyć proces rozwoju i zróżnicowania języków. Niestety przedstawiony w ten sposób proces jest pozbawiony w większości wypadków ścisłych ram chronologicznych. Archeologia natomiast rekonstruując proces zróżnicowania kultury ludzkiej pozwala nam wprawdzie dość dokładnie datować istnienie poszczególnych kultur archeologicznych, ale w nielicznych tylko wypadkach potafi określić ich stosunek do grup etnicznych. W większości wypadków trudno też prześledzić ciągłość rozwoju kolejnych kultur od czasów najdawniejszych do pojawienia się źródeł pisanych, pozwalających na czytaj dalej

Zagadnienie gospodarki neolitycznej omówiliśmy już w zasadzie w poprzednich rozdziałach, wskazując na istnienie trzech zasadniczych modeli gospodarki rolniczo-hodowlanej, oprócz ciągle jeszcze reprezentowanych przeżytków gospodarki zbieracko-łowieckiej, w różnym stopniu uczestniczącej w zaspokajaniu potrzeb różnych grup ludności neolitycznej. Pierwszy model reprezentowały społeczeństwa rolnicze z pewnym udziałem hodowli, występujące we wczesnym neolicie. Społeczeństwa te znały intensywną kopieniaczą uprawę roli, skupiającą się na małych terenach uprawnych leżących w dolinach rzecznych. Poważną rolę już wtedy odgrywała gospodarka wypaleniskowa. Z biegiem czasu dochodzi do przejścia od tej intensywnej uprawy kopieniaczej do uprawy ekstensywnej, sprzężajnej, związanej ze znajomością radła drewnianego ciągnionego przez woły. Terenem uprawy stają się rozległe obszary na wysoczyźnie, uzyskane także przez wypalanie lasów. Dopiero pod koniec eneolitu dochodzi do wypracowania trzeciego modelu gospodarki, który wiązał się z dominującą rolą pasterstwa koczowniczego, związanego już z udomowieniem konia oraz z powstaniem nowych czytaj dalej

W III tysiącleciu p.n.e. na odległym od naszych ziem wschodnim wybrzeżu Półwyspu Pirenejskiego powstaje, głównie na podłożu kultury almeryjskiej, kultura pucharów dzwonowatych, nazwana tak od charakterystycznej formy naczynia w kształcie odwróconego dzwonu . W bardzo krótkim czasie, w ciągu zaledwie kilku stuleci, kultura ta dokonuje ekspansji, najprawdopodobniej etnicznej, na bardzo rozległym obszarze obejmującym prawie całą Zachodnią i dużą część Środkowej Europy. Dociera także w późnej fazie rozwojowej (XIX-XVIII stuleciu p.n.e.) do ziem polskich, przenikając na teren Górnego Śląska i Małopolski. Szybka ekspansja omawianej kultury była możliwa dzięki nowemu modelowi gospodarki — pasterstwu koczowniczemu. Dowodem tego jest brak stałych osad (poza nielicznymi terenami, gdzie kultura ta rozwijała się dłużej, jak np. w Czechach), znajomość konia, duża ilość uzbrojenia, którego podstawową częścią był łuk (licznie występują grociki do strzał oraz kościane i kamienne tarczki służące do ochrony ręki przed uderzeniem cięciwy łuku), a także związek z terenami, które nie były korzystne dla gospodarki rolniczej. Na czytaj dalej

W połowie III tysiąclecia p.n.e. pojawiają się na ziemiach polskich przedstawiciele nowej ludności, która wytwarzała ceramikę zdobioną odciskiem sznura, od której nazwano ją kulturami ceramiki sznurowej. Kultury te na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e., a więc późnym eneolicie, opanowały dużą część Europy, zajmując cały obszar Niżu Europejskiego od Renu aż po Ukrainę, oraz od Morza Bałtyckiego aż po masywy górskie Środkowej Europy włącznie. Proces genezy tych kultur przebiegał w sposób złożony. Najpierw na dużej części maksymalnego zasięgu tych kultur pojawili się przedstawiciele tzw. paneuropejskiego horyzontu ceramiki sznurowej znani nam przede wszystkim ze stanowisk grobowych, zawierających pucharki amfory  oraz specyficzne topory kamienne kształtu łódkowatego . Od tych właśnie toporów ludność wczesnej ceramiki sznurowej nazwano też nosicielami kultury toporów bojo•¦”ych. Charakterystyczną cechą tej ogromnej ekspansji wczesnej kultury ceramiki sznurowej było bardzo szybkie rozprzestrzenienie się nosicieli „toporów bojowych” po rozległym terytorium. Dlatego trudno dziś ustalić, gdzie znajdował czytaj dalej

Obszar Europy Północno-Wschodniej przez cały okres neolitu i eneolitu był zajęty przez autochtoniczne plemiona rozwinięte na miejscowym podłożu mezolitycznym, które w dalszym ciągu uprawiają gospodarkę zbieracko-łowiecką i rybołówstwo. Na terenie północno-wschodniej Polski, przede wszystkim na terenie Mazur, mamy do czynienia prawdopodobnie też z autochtonicznym rozwojem części plemion neolitycznych związanych z kręgiem kultury tzw. ceramiki dołkowo-grzebykowej (od charakterystycznej formy ornamentu naczyń, wykonywanego za pomocą dołków palcowych lub odcisku grzebienia). Pierwsze ślady takiej ceramiki spotykamy bowiem na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. na terenie Warmii i Mazur (Ostrowiszki-Zedar na granicy polsko-radzieckiej). Stosunkowo wcześnie pojawiają się też na terenie północno-wschodniej Polski wpływy kultury Narwa z terenu Litwy i Łotwy. W okresie III tysiąclecia p.n.e. docierają dalsze wpływy powodu- i :e rozprzestrzenienie elementów kręgu ceramiki dołkowo-grzebykowej na całym obszarze Niżu Polskiego. Były one wynikiem napływu nowych fal myśliwych-koczowników, przybywających z zachodniej Bałorusi i Ukrainy. czytaj dalej

W połowie III tysiąclecia p.n.e. pojawiają się na naszych ziemiach inne jeszcze plemiona, pochodzące prawdopodobnie z terenów zaodrzańskich. Były to plemiona wykształconej w dorzeczu środkowej i dolnej Łaby tzw. kultury amfor kulistych (nazwa pochodzi od typowej formy naczynia o brzuścu kulistym i krótkiej cylindrycznej szyjce . Kultura ta zajmuje przede wszystkim tereny Niżu, wkraczając jednak częściowo na teren Wyżyn (Śląsk i część Małopolski). Stosunkowo mało zostało dotychczas rozkopanych osad tej kultury. Znamy ją głównie z niewielkich cmentarzysk, złożonych z kilku do kilkunastu grobów, często w postaci kamiennej skrzyni; groby te były wkopywane niekiedy w nasypy dawniejszych grobowców lub pokrywane nasypem rurhanowym . Ludność kultury amfor kulistych zajmowała się głównie hodowlą. Dowodzi tego duża ilość kości zwierząt w stanowiskach tej kultury,jak również istnienie specjalnych pochówków zwierząt, występujących za całym obszarze rozprzestrzenienia tej kultury (np. w Opatkowicach . Dobrem, woj. Włocławek, b. pow. Aleksandrów Kujawski). Pewnym przesunięciom ulega jednak struktura hodowli w omawianej kulturze. W jej czytaj dalej

W drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e. na naszych ziemiach zaczynają pojawiać się nowe elementy kulturowe nie mające jednak związku i naddunajskim Południem, pomimo gospodarki rolniczo-hodowlanej. Reprezentuje je kultura -pucharów    lejkowatych nazwana tak od charakterystycznej formy naczynia, z brzuścem baniastym i szeroko rozchylonym kołnierzem. Początków tej kultury należy szukać na terenie północnej części RFN i Danii, gdzie rozwinęła się ona na podłożu miejscowych, półosiadłych kultur mezolitycznych, których ludność zajmowała się zbieraniem małży (tzw. kultura Erteb0lle-Ellerbek). Niektórzy autorzy upatrują jednak kolebki tej kultury dalej na południu. Pierwsza fala ludności kultury pucharów lejkowatych rozpowszechniła się dość szeroko po Europie Środkowej, sięgając Niemiec południowych, Czech i Moraw. U nas ta wczesna faza omawianej kultury jest zwana fazą sarnowską (od stanowiska w miejscowości Sarnowo, woj. Włocławek, b. paw. Włocławek). Następnie dochodzi do bardziej wyraźnego zróżnicowania tej kultury na szereg grup terytorialnych. Teren Polski leży w zasięgu grupy wschodniej, obejmującej tereny Niżu czytaj dalej