Paleolit dolny i środkowy na ziemiach polskich

Najstarsze znaleziska archeologiczne na ziemiach polskich pochodzą ze schyłku przedostatniego interglacjału oraz z okresu przedostatniego zlodowacenia. W epizodach cieplejszych podczas tego zlodowacenia dotarły na nasze ziemie grupy ludności dolnopaleolitycznej, pokrewnej ludności wytwarzającej narzędzia odłupkowe.
Siady obozowisk tych grup ludzkich, niestety poważnie zniszczonych
przez nasunięcia lodowca kontynentalnego, odkryto w Raciborzu-Studziennej, Bieńkowicach i kilku innych miejscowościach na terenie Górnego Śląska. Ludność ta stosowała bardzo prymitywną technikę otrzymywania odłupków krzemiennych, które przerabiano na narzędzia skrobiące i tnące. Ponadto znamy ślady ognisk, świadczące o umiejętności niecenia ognia.
Pod koniec przedostatniego zlodowacenia pojawiają się pierwsi mieszkańcy w jaskiniach Jury Krakowsko-Wieluńskiej. Siady takich obozowisk odkryto w najniższych warstwach Jaskini Nietoperzowej „. Jerzmanowicach, woj. Kraków (b. pow. Olkusz) oraz w Piekarach pod Krakowem. Ludność ta znała wyżej rozwiniętą technikę łupania krzemienia, polegającą na umiejętności przygotowywania rdzenia, celem uzyskania odłupków o określonym, najbardziej pożądanym kształcie. Technikę tę nazywamy lewaluaską (od stanowiska Levallois na przedmieściach Paryża).
W okresie ostatniego interglacjału (Riss-Wurm) pojawiają się na naszym terenie grupy ludności środkowopaleolitycznej. Znamy jednak tylko nieliczne ślady pobytu tej ludności ze stanowisk jaskiniowych jaskinia Dziadowa Skała koło Skarżyć, woj. Częstochowa (b. pow. Zawiercie), jaskinia Okiennik koło Piaseczna, woj. Częstochowa (b. pow. Zawiercie), Jaskinia Nietoperzowa). Są to bardzo nieliczne znaleziska świadczące, że jaskinie te były użytkowane jedynie jako czasowe schroniska łowieckie. Powtarzające się w kilku kolejnych warstwach z okresu ostatniego interglacjału, ślady takich obozowisk świadczą 3 ciągłości procesu zasiedlenia naszych ziem w ostatnim interglacjale. Niestety o kulturze tej ludności niewiele możemy powiedzieć.
Bardziej intensywne ślady osadnictwa pochodzą z początku ostatniego zlodowacenia. Wiążą się one z okresem od 70 000 do 48 000 lat p.n.e., poprzedzającym pierwsze wielkie ochłodzenie. W okresie tym na naszym terenie rozwija się tzw. kultura prądnicka (nazwa pochodzi od rzeki Prądnik, nad którą skupiona jest większość stanowisk tej kultury). Kultura prądnicka należy do wielkiej grupy środkowopaleolitycznych kultur mustierskich (od miejsc. Le Moustier, dep. Dordogne, Francja), przy czym charakteryzuje się jeszcze formami narzędzi zbliżonymi do pięściaków, które są związane z tradycją kulr_ry aszelskiej (tabl. I 1). Przewodnią formą kultury prądnickiej jest -obustronnie obrobiony nóż z ostrym wierzchołkiem, który służył do cęcia skór i innych materiałów (tabl. I 2-3). Ponadto w kulturze prądnickiej występują licznie zgrzebła oraz pięściaki. Kultura prądnicka jest reprezentowana zarówno na stanowiskach otwartych (np. na Wawelu w Krakowie), jak i w jaskiniach (jaskinia Okiennik, Jaskinia Ziemna w Ojcowie, woj. Kraków, b. pow. Olkusz, schronisko Wylotne Sąspowie, woj. Kraków b. pow. Olkusz, Jaskinia Koziarnia w Sąspowie i in.). Rozwój kultury prądnickiej następował od końca ostatniego interglacjału, aż do pierwszego głównego ochłodzenia podczas ostatniego zlodowacenia (na ten czas datowana jest górna warstwa Jaskini Ciemnej w Ojcowie, woj. Kraków, b. pow. Olkusz).
Oprócz kultury prądnickiej, mającej analogie głównie na terenie Zachodniej Europy (Buhlen, RFN), występują w Polsce inne jeszcze kultury środkowopaleolityczne. Na stanowiskach otwartych (Kraków ? ul. Królowej Jadwigi, Kraków-Sowiniec) znana jest kultura 1 ewaluasko-mustierska, zbliżona do podobnej kultury rozprzestrzenionej nad Morzem Czarnym i na Bliskim Wschodzie. Kultura ta pojawia się prawdopodobnie jeszcze w ostatnim interglacjale. W jaskiniach, m.in. w jaskini Raj koło Kielc, najdalej wysuniętej ku północy, występuje też kultura mustierska pokrewna grupie środkowodunajskiej. Wyrazem kontaktów tych terenów z ziemiami polskimi jest też pojawienie się pojedynczych wyrobów z krzemienia pochodzącego z okolic Zawichostu w stanowiskach mustierskich na Węgrzech (nawis Solyomkut koło Miskolca).