Poglądy na temat przynależności etnicznej ludności kultury łużyckiej

Do bardzo skomplikowanych należy problem przynależności etnicznej kultury łużyckiej. Tak jest zresztą zawsze, gdy przy braku wszelkich przekazów pisanych dla studiów nad stosunkami etnicznymi dysponujemy jedynie ,,niemym” materiałem archeologicznym oraz pozbawionymi możliwości datowania danymi językoznawczymi.
Kultura łużycka była łączona z Ilirami lub „północnymi Ilirami”, ostatnio zaś również z pokrewnymi grupie italoceltyckiej Wenetami, których nazwa została następnie przesunięta na Słowian. Większość archeologów i większa część językoznawców polskich stoi na stanowisku łączenia kultury łużyckiej z Prasłowianami. Teza ta została najdobitniej sformułowana przez J. Kostrzewskiego i K. Jażdżewskiego. Z językoznawców poparli ich zwłaszcza T. Lehr-Spławiński i M. Rudnicki oraz antropolog J. Czekanowski. Główny argument ma tu stanowić ciągłość rozwoju kultur archeologicznych zajmujących ziemie polskie, uchwycona retrospektywnie od kultury Słowian okresu wczesnośredniowiecznego, kiedy notują ich źródła pisane, aż do kultury łużyckiej. Korespondują z tym dane językoznawcze, wskazujące na słowiański charakter większości nazw rzecznych w dorzeczu Wisły i Odry. Notujemy tu jednak również nazwy niesłowiańskie (— „staroeuropejskie” lub „weneckie”. Należy również podkreślić, iż ciągle jeszcze nie udało się w zadowalający sposób wypełnić dwóch luk w owej ciągłości kulturowej widocznych w okresie środkowolateńskim, ‘a zwłaszcza wędrówek ludów. Kwestionuje się też w ogóle przydatność materiałów archeologicznych dla odtwarzania stosunków etnicznych w czasach tak bardzo wyprzedzających pojawienie się źródeł pisanych. Trzeba się tu również liczyć z faktem, iż geografia etniczna Europy w epoce brązu i wczesnego żelaza mogła być dużo bardziej skomplikowana, niż się to do niedawna sądziło, i że oprócz ludów, które przetrwały do czasów współczesnych lub też notowane są przez antyczne źródła pisane, mogło istnieć szereg takich, o których nie zachowały się żadne wyraźniejsze wiadomości. Przykładem mogą tu być nadadriatyccy Weneci — do niedawna uważani za plemię iliryjskie, obecnie zaś traktowani jako przedstawiciele odrębnej gałęzi ludów zachodnioindoeuropejskich. Prawdopodobnie należeli do niej również Weneci wspomniani przez Cezara w Galii, na wybrzeżu Atlantyku oraz Weneci nadbałtyccy. Przypuszcza się też istnienie jakichś zagadkowych ludów indoeuropejskich, rozdzielających pierwotnie siedziby Celtów i Germanów. W związku z tym odpada metoda polegająca na identyfikacji bezimiennych kultur czy kręgów kulturowych w epoce brązu z poszczególnymi znanymi nam grupami języków indoeuropejskich drogą eliminacji tych, których siedziby można z pewnością, czy dużym prawdopodobieństwem, określić na podstawie źródeł pisanych lub językoznawczych (Grecy, Italikowie, Trakowie, Ilirowie, Celtowie, a w pewnym stopniu również Germanie i Bałtowie).
Niektórzy autorzy, jak historyk H. Łowmiański i archeolog A. Gardawski stoją obecnie na stanowisku, iż z Prasłowianami można łączyć jedynie wschodnią część kultury łużyckiej. Według W. Hensla kultu
ra ta reprezentuje w swym zasadniczym zrębie ludność prasłowiańską, ale liczy się on również z penetracją w zachodniej jej części elementu iłiryjskiego.
Do drugiej połowy VI wieku p.n.e., czyli czasów współczesnych z okresem halsztackim, odnosi się relacja Herodota o Neurach, jednym z ludów zamieszkujących północną część Scytii (dzisiejsze tereny nadczarnomorskie). Nazwa ta przez większość badaczy uważana była za słowiańską (dzisiejsze nazwy rzeczne — Nur, Nurzec). Mielibyśmy tu więc do czynienia z najstarszą wzmianką źródeł pisanych o Prasłowianach. Lokalizacja siedzib Neurów nie jest jednak jednoznaczna i umieszcza się ich bądź na obszarze Wołynia, bądź dalej na wschodzie — w środkowym Podnieprzu. W związku z pierwszą możliwością niektórzy archeologowie polscy próbowali identyfikować Neurów z zajmującą obszar Wołynia kulturą wysocką, wykazującą też dość silne powiązania z kulturą łużycką. Ostatnio zwraca się uwagę, iż nazwa Neurów nie musi być słowiańska, lecz może wiązać się również z językami bałtyckimi.