Przemiany kulturowe w Europie Środkowej i Północnej w II – i w. p.n.e.

W ciągu II wieku p.n.e., zwłaszcza zaś w jego drugiej połowie, zachodzą na całym niemal obszarze Europy doniosłe przemiany polityczne, gospodarcze i kulturowe. Jest to okres, gdy Republika Rzymska po ostatecznym zwycięstwie nad Macedonią i Kartaginą oraz podboju Grecji i zdobyciu dominującej pozycji na hellenistycznym Bliskim Wschodzie staje się niepodzielnym panem cywilizowanego świata śródziemnomorskiego i rozpoczyna, na razie dość sporadyczną, penetrację w głąb kontynentu europejskiego — zwłaszcza na tereny zajęte przez Celtów (podbój Galii Narbońskiej, tj. dzisiejszej południowej Francji, ok. 120 roku p.n.e., wyprawy na obszary Półwyspu Bałkańskiego i wschodnich Alp). Równocześnie na obszarach Środkowej oraz Północnej, a częściowo też Wschodniej Europy następują poważne przesunięcia ludnościowe, których przejawem jest przede wszystkim narastająca ekspansja plemion germańskich rozpoczynających w tym czasie okres swojej największej aktywności. Już pod koniec III wieku p.n.e. pojawiają się na wybrzeżach nadczarnomorskich i nad dolnym Dunajem celtycko-germańscy Bastarnowie oraz germańscy Skirowie. W latach 113-101 p.n.e. dochodzi do wędrówki germańskich Cymbrów i Teutonów, którzy wyruszyli z Jutlandii (zwanej jeszcze w okresie Cesarstwa Rzymskiego Chersonezem Cymbryjskim) i skupiając też wokół siebie elementy celtyckie przetoczyli się przez ziemie środkowoeuropejskich Celtów (nie wykluczone, iż również przez obszary Polski), a następnie dotarli do Galii, Hiszpanii i północnej Italii. W I wieku p.n.e. zaznacza się też napór plemion germańskich na zamieszkałe dotąd przez Celtów lub pokrewne im ludy obszarów nad Renem, a wywodzący się zapewne znad Łaby lud Swebów przekracza nawet tę rzekę. Dopiero podbój Galii przez Cezara (58 – 51 p.n.e.) zahamował tę ekspansję.
Siady prawdopodobnej germańskiej ekspansji z północy są uchwytne archeologicznie na terenie Czech, gdzie powstaje nawiązująca do obszarów środkowego dorzecza Łaby, ale także i do tradycji celtyckich, grupa kobyłska. Także w występującej na terenie Besarabii i Mołdawii kulturze Poienesti-Łukaszewka widoczne są powiązania z obszarem kultury Jastorf w dorzeczu Łaby, a w mniejszej mierze także z kulturą przeworską z obszaru Polski. Kulturę Poienesti-Łukaszewka można wiązać ze wspomnianym wyżej pojawieniem się na północ od Morza Czarnego Bastarnów i Skirów.
Świat celtycki — mający już za sobą okres ekspansji militarnej i tracący coraz to nowe terytoria na południu na rzecz państwa rzymskiego oraz na północy na skutek postępującej ekspansji germańskiej, a w Kotlinie Karpackiej w I wieku p.n.e. plemion tracko-dackich — przeżywa w tym czasie okres największego rozwoju gospodarczego i kulturalnego (oppida, postęp w technice uprawy roli, rozwój rzemiosła i handlu, bicie: monety). Równocześnie kultura celtycka zaczyna znacznie intensywniej, niż to było w okresie poprzednim, oddziaływać na kulturę ludów mieszkających dalej ku północy. Pod wpływem tych oddziaływań na rozległych obszarach Europy Środkowej, a częściowo też Północnej i Wschodniej, dochodzi do dość szybkich i wyraźnych przemian, a częściowo nawet do wytworzenia się nowych kultur archeologicznych, noszących wybitne piętno wpływów kultury celtyckiej. Wpływy te, które można określić jako proces „latenizacji”, oddziaływają unifikująco na kultury lokalne, zbliżające się teraz do siebie swoim ogólnym obliczem i występowaniem licznych typów ozdób, zwłaszcza zapinek, a także uzbrojenia, narzędzi i przedmiotów codziennego użytku, a nawet pewnego stylu wyrobu ceramiki (np. facetowane krawędzie) o zasięgu interregionalnym. Jest to też okres masowego rozpowszechnienia się żelaza, które — zwłaszcza w Europie Północnej — dopiero w tym czasie staje się naprawdę podstawowym, powszechnie używanym surowcem. Zjawiskom tym, jak już wspomniano, towarzyszą też zmiany w stosunkach gospodarczych j społecznych, będące warunkiem adaptacji nowych zdobyczy technicznych i elementów wyżej rozwiniętej kultury celtyckiej (m.in. kultury duchowej, co uchwytne jest np. na terenie Danii).
Okres ten określany jest w literaturze archeologicznej jako późno- lateński lub też młodszy przedrzymski okres epoki żelaza. Początki jego są trudne do dokładnego datowania absolutnego; przypadają jednak conajmniej na czasy odpowiadające fazie La Tene C2 na obszarze celtyckim i trzeba je prawdopodobnie umiejscowić u zarania II wieku p.n.e.