Przemiany kulturowe w Europie Środkowej w młodszej epoce brązu i na początku epoki żelaza

Jak wskazywaliśmy już poprzednio, momentem przełomowym w historii Europy Środkowej było powstanie w połowie II tysiąclecia p.n.e. kultur „mogiłowych”, które szybko rozprzestrzeniły się na bardzo rozległym obszarze od basenu środkowego Dunaju (środkowodunajska kultura mogiłowa), przez Czechy oraz południową część NRD i RFN (południowoczeska i południowoniemiecka kultura mogił) aż do Nadrenii i Hesji (lokalne grupy peryferyczne kultury mogiłowej). Geneza poszczególnych kultur była niewątpliwie różna, ponieważ opierała się na lokalnych kulturach wczesnobrązowych, połączonych jednym wspólnym prądem oddziaływań kulturowych .
Cały obszar kultury mogiłowej łączą pewne cechy wspólne: obrządek grzebalny, zawsze charakteryzujący się budową nasypów kurhanowych i obrządkiem birytualnym (tj. ciałopalnym i szkieletowym), rozwój wyodrębnionych miejsc kultowych (przeważnie na wzgórzach) oraz wielki postęp w zakresie metalurgii, wyrażający się poważnym zwiększeniem ilości wyrobów brązowych. W kręgu kultur mogiłowych, szczególnie na obszarze Czech oraz Niemiec południowych, rozwijają się nadal lokalne ośrodki produkcji metalurgicznej, które wytwarzają przede wszystkim własne wzory ozdób brązowych (naramienniki, bransolety, nausznice, zawieszki, tarczki naszywane na odzież, naszyjniki i in.). Ponadto w zakresie broni charakterystyczne jest upowszechnienie mieczy oraz grotów oszczepów. Nowym typem narzędzi brązowych są także sierpy. Wspólny dla kręgu kultur mogiłowych jest też styl zdobienia ceramiki, który cechują ornamenty głęboko ryte lub wycinane, często wypełniane inkrustacją.
Bardzo charakterystyczna jest też gospodarka w kręgu kultur mogiłowych. Poza nielicznymi obszarami, gdzie rolnictwo ma lokalnie większe znaczenie, na pozostałych terenach mamy do czynienia z przewagą gospodarki hodowlanej. Wyrazem tego jest lokalizacja osadnictwa tych kultur na terenach mało dogodnych dla rolnictwa, brak bardziej rozwiniętych typów budownictwa mieszkalnego, licznie występujący na różnych obszarach kult zwierząt hodowlanych i inne.
Na południowo-wschodnim peryferium kultur mogiłowych występują inne jeszcze specyficzne kultury, z których szczególnie charakterystyczna jest kultura otomańska na terenie wschodniej Słowacji i wschodnich Węgier. Kultura ta wprawdzie przyjmuje niektóre oddziaływania „mogiłowe”, jednak posiada cechy wyraźnie odrębne. Wyrazem tego jest występowanie dużych osad obronnych, złożonych niekiedy z domów o fundamentach kamiennych i ufortyfikowanych kamiennymi. Osady takie występują na północnej Słowacji —bezpośrednio w sąsiedztwie naszych ziem. Kultura ta osiąga znaczny stopień rozwoju w zakresie produkcji metalurgicznej, wykorzystując z: rdzy innymi lokalne złoża złota środkowej Słowacji.
Dalej ku południowemu wschodowi występują lokalne kultury na terenie Rumunii (np. kultura Monteoru w południowej Rumunii), które wykazują silne powiązania z prototracką kulturą wykształconą na tych terenach na progu epoki żelaza. Na szczególną uwagę zasługuje także :!tura komarowska, występująca w górnym i środkowym : z Dniestru, która także nawiązuje do kręgu kultur pro to trackich, z ek przyjmując pewne oddziaływania „mogiłowe”.
Zasadnicza zmiana stosunków kulturowych następuje dopiero w XIII wieku p.n.e., kiedy na północnych peryferiach kultur „mogiłowych” zaczyna formować się nowy zespół kultur określanych w literaturze archeologicznej mianem „pól popielnicowych”, od charakterystycznej formy płaskich cmentarzysk z grobami ciałopalnymi popielnicowymi. W uformowaniu tego kręgu kulturowego poważną rolę odegrało podłoże kultur „mogiłowych”. Na terenie obejmującym dorzecza Odry, Wisły i częściowo Łaby formuje się tak zwana kultura łużycka (nazwana tak od terenu Łużyc, gdzie w XIX w. dokonano pierwszych odkryć zabytków związanych z tą kulturą). Bliższą charakterystyką kultury łużyckiej zajmiemy się w następnym rozdziale.
Na południe od terytorium kultury łużyckiej powstaje środkowodunajslca kultura pól po piełnicowych, której głównym podłożem była środkowodunajska kultura mogiłowa.
Na południowy zachód od terytorium kultury łużyckiej, w dawnym zasięgu południowoniemieckich kultur „mogiłowych”, powstaje wielki zespół południowoniemieckich kultur pól popielnicowych. Zespół ten obejmuje całe dorzecze górnego Dunaju oraz Renu, sięgając nawet dorzecza Rodanu. Peryferyczne grupy pól popielnicowych tworzą się także na terenie Francji, a nawet w północnej Hiszpanii (Katalonia i Kastylia).
Natomiast na północny zachód od granic kultury łużyckiej powstaje w środkowej epoce brązu tak zwany krąg kultur nordycznych, obejmujący północną część RFN, Danię i południową Skandynawię. Krąg ten wykazuje wyraźną odrębność, która przejawia się w zachowaniu obrządku szkieletowego, przy czym stosowane są pochówki w dębowych trumnach, doskonale konserwujących materiał organiczny; stąd dysponujemy dla tego kręgu obfitym materiałem dotyczącym ubioru ludności. Bardzo specyficzna jest też metalurgia, wprawdzie oparta na surowcu importowanym z południa, ale wykształcająca zespół jej tylko właściwych wyrobów brązowych wysokiej jakości. Rysunki skalne znane z kultur kręgu północnego w epoce brązu dają obfity materiał ikonograficzny do znajomości różnych dziedzin życia (np. sposobu orki, wyglądu łodzi, kultu itp.).
Początki epoki żelaza na Półwyspie Bałkańskim oraz w Italii przypadają na pierwszą połowę I tysiąclecia p.n.e. Na obszarze Italii pojawia się wówczas tak zwana kultura Viłlanova (nazwana od miejscowości Villanova pod Bolonią). Wielkie cmentarzyska tej kultury stały się podstawą dla chronologii tak zwanego okresu halsztackiego, którego fazy A—B (odpowiadające schyłkowi epoki brązu w Polsce) określane są w Italii mianem etapu Benacci I—II, natomiast fazy C—D (odpowiadające właściwemu początkowi epoki żelaza w Polsce) nazywane są etapem Arnoaldi. Kultura Yillanowa rozwija się częściowo równolegle z kulturą Etrusków w środkowej Italii (szczególnie w wiekach VIII—VI), by następnie ulec likwidacji w wyniku ekspansji Etrusków ku północnemu zachodowi na przełomie wieków VI i V p.n.e.
Okres halsztacki wziął swą nazwę od wielkiego cmentarzyska Górnej Austrii, w okolicach miejscowości Hallstatt. Na cmentarzysku tym reprezentowane są pochówki związane przede wszystkim z właściwymi początkami epoki żelaza, to jest młodszym okresem halsztackim (C—D). Znaczenie ośrodka uformowanego w okolicach Hallstatt było związane z eksploatacją soli. Na tych terenach też wykształca się pod wpływem oddziaływań bałkańskich i apenińskich tak zwany styl halsztacki, charakteryzujący się rozwiniętymi formami ornamentyki geometrycznej i specyficznymi formami profilowanych naczyń oraz plastyką figuralną. Styl halsztacki upowszechnił się na szerokim obszarze pomiędzy basenem środkowego Dunaju i górnego Renu oraz Rodanu. Na tym rozległym terytorium możemy wyróżnić tak zwany krąg wschodniohalsztacki, obejmujący wschodnie kraje alpejskie, oraz krąg zachodniohalsztacki, obejmujący zachodnią część Alp, łącznie z terenami dawniej zajętymi przez południowoniemiecką kulturę pól popielnicowych oraz peryferyczne grupy „pól popielnicowych” na terenie wschodniej Francji.
Wpływy halsztackie docierają też dalej na północ, odgrywając ważną rolę w genezie tak zwanej kultury horakowskiej na Morawach (nazwa pochodzi od stanowiska grobowego w Fiorakowie pod Brnem) oraz bylańskiej na terenie Czech (nazwa pochodzi od stanowiska Bylany pod Czeskim Brodem). Kultury te charakteryzują ;ię grobami kurhanowymi z drewnianymi komorami grobowymi, bardzo bogato wyposażonymi w importy z kręgu halsztackiego oraz wyroby pochodzące z terenów nadśródziemnomorskich. W kulturze bylańskiej zmarłych składano często na czterokołowych wozach, zaprzęganych t konie. Jeszcze dalej ku północy wpływy halsztackie docierają do terenów zajętych przez kulturę łużycką; nie wprowadzają tu jednak zasadniczych przemian kulturowych. Można mówić nawet o konsoliżacji i wzroście prężności terytorium „łużyckiego” pod wpływem odiziaływań halsztackich.
Młodsza epoka brązu i wczesna epoka żelaza są okresem, w którym możemy mówić już o istnieniu głównych jednostek etnicznych, zztanych w Europie w zaraniu dziejów pisanych: Traków, Ilirów i Celt:w. Początki zespołu etnicznego pratrackiego możemy śledzić w epoce tzązu na terenie Rumunii oraz w pokrewnych kulturach występujących ” dorzeczu Dniestru i Bohu. Występował tam — znany ze źródeł pisazych — lud Kimerów, pokrewny Trakom, który z terenów nadczarnozzorskich został wyparty dopiero w VII wieku p.n.e. przez najazd Scytów. Początki zespołu etnicznego prailiryjskiego są prawdozodobnie związane z kręgiem kultur „mogiłowych”, choć bliższe t-t wiązania z plemionami iliryjskimi, znanymi ze źródeł pisanych, mają dopiero kultury archeologiczne kręgu wschodniohalsztackiego. Także genezy ludów celtyckich można się doszukiwać w kulturze południowoniemieckich pól popielnicowych, choć niewątpliwy związek z plemionami praceltyckimi mają dopiero kultury kręgu zachodniohalsztackiego. Równocześnie, opierając się na kontynuacji rozwoju kultury w kręgu północnoeuropejskim — poczynając od epoki brązu — możemy przypuszczać, że kultury archeologiczne „nordyczne” są odpowiednikiem ludów pragermańskich.