Przemiany kulturowe w Europie w okresie rozpowszechnienia się żelaza

Do upowszechnienia się na dużą skalę żelaza dochodzi na terenach nad- dunajskich w VII – VI w. p.n.e. Okres ten charakteryzuje się tam wyraźnym postępem w dziedzinie stosunków gospodarczych oraz bujnym rozkwitem kultury. Dużą rolę odegrały tu kontakty ze światem cywilizacji śródziemnomorskiej — z Etruskami oraz z koloniami greckimi,, szczególnie z założoną około roku 600 Massalią (dzisiejsza Marsylia). Na teren wschodniej Francji oraz nad górny Dunaj napływa grecka ceramika czarno- a potem czerwono-figurowa, greckie amfory wskazujące na handel winem, a także greckie i etruskie naczynia brązowe, Proces postępującego zróżnicowania społecznego, a szczególnie ukształtowanie się warstwy arystokracji i władców plemiennych, poświadczają wielkie kurhany, w których zmarli chowani byli w drewnianych komorach z bogatym wyposażeniem, między innymi w importy i złote przedmioty, oraz najczęściej z czterokołowym wozem mającym zapewne znaczenie obrzędowe, a równocześnie będącym symbolem statusu społecznego. Za siedziby takich władców można uznać niektóre z licznie powstających w tym czasie grodów, w których sąsiedztwie często wznoszą się mogiły z grobami „książęcymi”.
W ciągu V wieku p.n.e. na północnych peryferiach zachodniohal- sztackiego kręgu kulturowego — od wschodniej Francji (w szczególności Szampania).Charakteryzuje się on występowaniem motywów roślinnych, takich jak spirala, palmeta i stylizowana wić zapożyczone z archaicznej sztuki greckiej i pozostającej pod jej wpływem sztuki etruskiej. Obok nich występują motywy. Powszechnie stosowane są różne rodzaje zdobnictwa plastycznego w postaci listw, zgrubień i wypukłych rzeźb. Na powstanie stylu wczesnolateńskiego obok miejscowego podłoża kultury halsztackiej wpłynęły elementy i impulsy śródziemnomorskie, a także być może pewne oddziaływanie sztuki scytyjskiej. Styl ten reprezentowany jest szczególnie na bogato zdobionych -’(często złotych) przedmiotach występujących przede wszystkim w grobach „książęcych” umieszczonych przeważnie (z wyjątkiem Szampanii) pod kurhanami i zawierających często dwukołowe wozy-rydwany (używane też przez Celtów dla celów militarnych), które zastępują wozy czterokołowe występujące w starszych pochówkach, „książęcych” z okresu halsztackiego. Groby te odpowiadają niewątpliwie warstwie arystokracji plemiennej i w jej to środowisku dochodzi w znacznej mierze pod wpływem impulsów z Południa — z kręgu cywilizacji śródziemnomorskiej — do wytworzenia się owego nowego stylu. Jest rzeczą interesującą, że obszar jego krystalizacji, na którym występuje największa liczba wczesnolateńskich grobów „książęcych” (Szampania, środkowa Nadrenia) nie pokrywa się z głównymi centrami kultury późnohalsztackiej. Najprawdopodobniej jest to związane z jakimiś istotnymi zmianami w układzie stosunków gospodarczych i politycznych w okresie poprzedzającym zapoczątkowaną ok. roku 400 p.n.e. historyczną ekspansję ludów celtyckich na południe i wschód.
Niektóre przejawy wczesnej kultury lateńskiej nie ograniczają się •do kręgu grobów „książęcych”, ale występują także w inwentarzach uboższych pochówków i w materiałach z osad reprezentujących szersze warstwy ówczesnego społeczeństwa. Odnosi się to w szczególności do charakterystycznych zapinek z odgiętą do góry nóżką często zakończoną stylizowaną główką ptasią łub zdobionych maską antropomorficzną. Przynajmniej na niektórych terenach w okresie występowania wczesnego stylu lateńskiego przeżywały się jednak prawdopodobnie tradycje kultury późnohałsztacldej, tak że należy się liczyć z częściowym zazębianiem się okresu halsztackiego D i lateńskiego A.
Określenia: okres lateńskimi kultura lateńska pochodzą od stanowiska archeologicznego w miejscowości La Tene nad jeziorem Neuchatel w Szwajcarii, gdzie odkryto wielką ilość zabytków charakterystycznych dla młodszej fazy tego okresu. Jako kulturę lateńską określamy specyficzny zespół kulturowy obejmujący w drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e., w szczególności zaś od wieku IV p.n.e., rozległe obszary Europy Zachodniej i Srodkowej, którego twórców można identyfikować ze znaczną częścią znanych ze źródeł pisanych ludów celtyckich. Natomiast określenia okres lateński używa się także w odniesieniu do obszarów, gdzie nie występuje właściwa kultura lateńska, chociaż wewnętrzny podział omawianego okresu na fazy opiera się na materiałach tej właśnie kultury. Poglądy poszczególnych autorów na chronologię relatywną i absolutną okresu lateńskiego różnią się w znacznym stopniu, w chwili obecnej jednak najwięcej danych przemawia za przyjmowaniem następującego datowania: Faza La Tene A odpowiadająca okresowi kształtowania się omówionego wyżej stylu wczesno- lateńskiego — początki w pierwszej połowie V w. p.n.e., koniec w pierwszych dziesięcioleciach IV w. p.n.e.