Rozwój fizyczny człowieka

W okresie schyłkowego pliocenu następuje oddzielenie form przedludzkich od wspólnego pnia Naczelnych. Z Afryki Południowej i Wschodniej znamy szczątki gatunku nazwanego austrałopitekiem, który możemy uważać za przodka człowieka, a także twórcę najdawniejszych narzędzi kamiennych. W obozowiskach australopiteków datowanych na ponad 3 min lat znaleziono bowiem pierwsze, najprymitywniejsze narzędzia wytwarzane z otoczaków kamiennych. Australopiteki odznaczały się postawą wyprostowaną, wzrostem ok. 150 cm, niewielką pojemnością mózgu (ok. 450 – 600 cm3). Pod względem wyglądu zewnętrznego przypominały trochę szympansa, posiadając jednak już wiele cech ludzkich, jak wspomnieliśmy: postawę wyprostowaną, ludzki chód dwunożny, uzębienie zbliżone do człowieka współczesnego.
Około 600 000 lat temu następuje wykształcenie się kolejnego gatunku, jeszcze bliższego człowiekowi, zwanego pitekantropem. Znaleziska kostnych szczątków tego gatunku pochodzą z Azji Południowo- Wschodniej, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej oraz z Europy. Pitekantrop różnił się od australopiteków przede wszystkim budową czaszki; której pojemność wynosiła już ok. 900 – 1200 cm3. Nadal jednak czaszka była słabo wysklepiona, czoło płaskie, pochylone ku tyłowi, silnie rozwinięte wały nadoczodołowe. Żuchwa pitekantropów była szczególnie masywna. W kulturze pitekantropów obserwujemy wyraźny rozwój.
Rozwój pitekantropów trwał do ok. 120 000 lat wstecz, kiedy pojawił się bezpośredni przodek człowieka współczesnego, jakim był neandertalczyk. Neandertalczyk, nazwany tak od miejsca gdzie dokonano pierwszego odkrycia jego szczątków kostnych w 1856 r. w jaskini Feldhofer w dolinie rzeki Neander, jest zaliczany w zasadzie do gatunku Homo. Był on raczej średniego wzrostu (nawet do 180 cm),nieco pochylony ku przodowi, posiadał nadal niskie sklepienie czaszki, potężne jeszcze łuki nadoczodołowe, niski, szeroki nos i wystającą szczękę. Człowiek neandertalski był twórcą jeszcze doskonalszej kultury datowanej na środkowy paleolit, bliskiej w wielu dziedzinach najstarszej kulturze człowieka współczesnego.
Niektórzy badacze przyjmują, że człowiek współczesny (Homo sapiens) oddzielił się od wspólnego z Homo neandertalensis pnia jeszcze wcześniej, podczas pełnego rozwoju neandertalczyka, prawdopodobnie ok. 60Q0il_lat temu. Mogą o tym świadczyć znaleziska szczątków Homo sapiens w towarzystwie zabytków datowanych na ten okres m.in. w Palestynie i we Francji. Niemniej masowe występowanie człowieka współczesnego następuje dopiero pomiędzy 38 000 a 30 000 lat p.n.e., kiedy ostatecznie zanika człowiek neandertalski.
Człowieka współczesnego charakteryzuje silne wyskiepienie czaszki, zanik łuków nadoczodołowych, dolna szczęka jest zaopatrzona w charakterystyczny podbródek. Wzrasta wyraźnie pojemność czaszki. Człowiek współczesny był twórcą nowej kultury, którą wiążemy z okresem paleolitu górnego, wyraźnie różniącej się od kultury środkowego paleolitu. Już w tym okresie obserwujemy dość wyraźne zróżnicowanie typu fizycznego Homo sapiens; wyróżnia się na ogół trzy rasy człowieka górnego paleolitu:
1)    rasa kromaniońska (nazwana od stanowiska Cro-Magnon we Francji), z którą wiąże się także specyficzne znaleziska morawskie, zaliczane do typu przedmosteckiego (od stanowiska Pfedmosti koło Pre- va na Morawach),
2)    rasa grimaldzka (od stanowisk w skałach Grimaldi na granicy Francji i Włoch koło Mentony), zbliżona do rasy negroidalnej,
3)    rasa szanseladzka (od stan. Raymonden ? Chancelade), pojawia- ąca się przy końcu górnego paleolitu, zbliżona cechami do dzisiejszych mieszkańców północnej Eurazji i Ameryki.