Rozwój i zróżnicowanie kultury łużyckiej

Jak już wspomnieliśmy, kultura łużycka powstała na podłożu kultury przedłużyckiej i kultury trzcinieckiej. Pierwsza z tych kultur odegrała poważną rolę w genezie zachodniej części terytorium kultury łużyckiej, natomiast druga była podłożem dla rozwoju jej wschodniej części. Pomimo unifikującej roli, jaką odegrała kultura łużycka, jej terytorium jest nadal dość silnie zróżnicowane pod wpływem tradycji lokalnego podłoża. Elementem łączącym całość kultury łużyckiej było niewątpliwie upowszechnienie zwyczaju palenia zwłok. Zwyczaj ten odegrał dominującą rolę w omawianej kulturze, pomimo sporadycznego występowania na niektórych terenach obrządku szkieletowego.
Wyodrębnienie kultury łużyckiej nastąpiło na przełomie XIII i XII w. p.n.e., w trzecim okresie epoki brązu. Już wówczas na terytorium zajętym przez kulturę łużycką możemy wyróżnić szereg grup lokalnych, z których szczególną rolę odegrały następujące: grupa sasko-łużycka, występująca w zasadzie poza granicami Polski; grupa śląska (zwana też zachodniopolską), obejmująca Śląsk i Wielkopolskę; grupa górnośląsko- -małopolska; grupa pomorska i kujawsko-chełmińska.
Szczególny rozwój we wczesnym okresie istnienia kultury łużyckiej osiągają jej grupy zachodnie, a przede wszystkim i grupa śląska. W grupie tej rozwija się charakterystyczna ceramika zdobiona guzamijsryciskanymi od wewnątrz, w związku z czym kształt brzuśca naczynia, widziany od góry, jest wieloboczny. Już wówczas w tej grupie rozwija się lokalna metalurgia, oparta oczywiście na surowcu importowanym . Z południa, między innymi z Niziny Węgierskiej, sprowadzane są niektóre typy szpil brązowych oraz innych ozdób, między innymi złotych. Sporadycznie pojawiają się także przedmioty importowane ze Skandynawii, między innymi groty oszczepów.
Wyraźną odrębność wykazuje też w tym okresie grupa pomorska, która utrzymuje już wówczas kontakty drogą morską z terenem Skandynawii, Danii oraz północnej części NRD i RFN. Wyrazem tego są liczne importowane wyroby brązowe, głównie broń i ozdoby. Także obrządek pogrzebowy wykazuje cechy odrębne, między innymi przez istnienie nasypów kurhanowych.
Pewną odrębność wykazuje też wówczas teren Polski środkowej, gdzie występowały silne tradycje podłoża kultury trzcinieckiej, szczególnie silnie zaznaczone w tak zwanej fazie łódzkiej (nazwanej tak od skupiska stanowisk w okolicach Łodzi), przejściowej pomiędzy kulturą trzciniecką i łużycką. Tradycje te w III okresie epoki brązu zachowuje tak zwana grupa konstantynowska (nazwana od cmentarzyska w Konstantynowie, woj. Łódź, b. pow. Łódź), przekształcająca się następnie w grupę środkowopolską kultury łużyckiej.
W następnym, czwartym okresie epoki brązu (XI—X w. p.n.e.) obserwujemy dalszą konsolidację terytorium kultury łużyckiej oraz wzrost gęstości zaludnienia, wyrażający się występowaniem dużych cmentarzysk i większych osad. Z tych przyczyn dochodzi do ekspansji kultury łużyckiej przede wszystkim w kierunku północnym (Pojezierze Mazurskie) i wschodnim (Wołyń).
Wewnętrzna struktura terytorium kultury łużyckiej nie ulega większym przemianom. Jedynie na obszarze wschodniej Wielkopolski obserwujemy pojawienie się odrębnej grupy z ceramiką ostro profilowaną oraz na terenie międzyrzecza Wisły i Sanu grupy tarnobrzeskiej (nazwanej tak od stanowisk skupionych w okolicach Tarnobrzega). W tej ostatniej grupie licznie pojawiają się importy z Kotliny Karpackiej oraz lokalne wytwory przemysłu brązowniczego, znane nam głównie ze skarbów .
Dość skomplikowana sytuacja panuje także w północno-wschodniej części terytorium kultury łużyckiej, to jest na terenie Mazowsza, Kujaw, Warmii i Mazur. Zróżnicowanie kultury łużyckiej na tym terenie jest jeszcze słabo poznane, przy czym podkreśla się na ogół oddziaływanie tak zwanej grupy środkowopolskiej, uformowanej na terenach pomiędzy Wartą i Wisłą jeszcze w III okresie epoki brązu.
Nadal utrzymuje się odrębność Pomorza, wyrażająca się w występowaniu grobów kurhanowych, niekiedy ze skrzyniami kamiennymi, oraz w przemyśle brązowniczym przyjmującym liczne oddziaływania z kręgu „nordyjskiego”.
W ostatnim, piątym okresie epoki brązu, przypadającym na IX i VIII w. p.n.e. nadal występują podobne tendencje rozwojowe jak w okresie poprzednim. Do szczególnego znaczenia dochodzi grupa górnośląsko-małopolska, na terytorium której wyraźnie wzrasta gęstość zaludnienia i pojawiają się wielkie cmentarzyska z dużym udziałem grobów szkieletowych, niekiedy posiadających kamienne obstawy (Przeczy- ce, woj. Katowice, b. pow. Zawiercie — blisko 900 grobów). W metalurgii brązu zaznacza się jednak pewne zubożenie oddziaływań zakarpackich, związane z ogólnym osłabieniem kontaktów handlowych naszych ziem z Kotliną Karpacką .
W zakresie przemian wewnętrznej struktury terytorium kultury łużyckiej na szczególne podkreślenie zasługuje rozpad grupy pomorskiej na dwie części. Jedna z nich obejmuje Pomorze Nadodrzańskie, druga natomiast Pomorze Wschodnie, gdzie jest określana mianem grupy kaszubskiej (łub wschodniopomorskiej). Jest ona szczególnie różna od reszty terytorium kultury łużyckiej ze względu na jej izolację geograficzną (bagna i puszcze nadnoteckie) od pozostałej części terenów zajętych przez kulturę łużycką. W tych warunkach wykształcają się, przede wszystkim w przemyśle brązowniczym, formy lokalne, powstałe w dużej części przy udziale wpływów metalurgii skandynawskiej . Droga morska sprzyjała bowiem napływowi importów pochodzących z kręgu „nordyjskiego”, na przykład sztyletów, mieczy, ozdób — między innymi zapinek brązowych i złotych bransolet.
Oprócz wzmożenia kontaktów handlowych ze Skandynawią oraz: północną częścią Niżu w V okresie epoki brązu obserwujemy także wzrost kontaktów handlowych z Zachodnią Europą, szczególnie widocznych w grupie śląskiej kultury łużyckiej. W ówczesnych skarbach pojawiają się dość liczne importy przywożone ze wschodnich krajów alpejskich, a szczególnie charakterystyczne typy mieczy brązowych.
W rozwoju kultury łużyckiej początek epoki żelaza nie przyniósł zasadniczych zmian. Utrzymują się zresztą nadal liczne wyroby brązowe; żelazo jest jeszcze stosunkowo trudno dostępne i rozpowszechnia się powoli. W okresie halsztackim C (połowa VII – VI wieku p.n.e.) obserwujemy natomiast pojawienie się silnych oddziaływań kręgu wschodniohalsztackiego na kulturę łużycką. Oddziaływania te najszybciej przyjmuje grupa śląska, która obejmuje wówczas nie tylko teren Śląska oraz Wielkopolski, ale również północnych Moraw i północno- -wschodnich Czech. Na tym terenie kształtuje się lokalna odmiana „stylu halsztackiego”, przejawiająca się w występowaniu bardzo charakterystycznej ceramiki malowanej, zdobionej wątkami geometrycznymi, lub- ceramiki o czarnej, błyszczącej powierzchni, zdobionej niekiedy guzami rożkowatymi, a nieraz nawet rysunkami figuralnymi (tabl. V 11—14). Metalurgia brązowa wykazuje oddziaływania wschodnioalpej-
skie (miecze, niektóre typy ozdób stroju — tabl. V 16), północnoitalskie (zapinki, upowszechniające się w miejsce dotychczas używanych szpil — tabl. V 17, części uprzęży końskiej i in.) rzadziej transdunajskie. Oprócz wyrobów brązowych pojawiają się dość liczne wyroby żelazne, częściowo importowane (siekierki, miecze — tabl. V 15).
Podobnie jak w kręgu halsztackim występują na naszych ziemiach „bogato wyposażone groby starszyzny rodowo-plemiennej, wyróżniające się niekiedy typem obrządku grzebalnego bądź konstrukcją grobu (np. groby komorowe w Kietrzu, woj. Opole, b. pow. Głubczyce, bogato wyposażone groby w Gorszewicach, woj. Poznań, b. pow. Szamotuły, Sobociskach, woj. Wrocław, b. pow. Oława i in.).
W omawianym okresie wystąpiło zjawisko częstego wznoszenia  grodów przez ludność kultury łużyckiej. Grody takie powstaną też na terenie grupy śląskiej kultury łużyckiej (Wrocław-Osobowice, Komorów, woj. Poznań, b. pow. Szamotuły, Łubowice, woj. Katowice, b. pow. Racibórz i in.). Grody te otaczano wałami drewniano-ziemnymi, często złożonymi ze skrzyń drewnianych wypełnianych ziemią.
W okresie halsztackim C słabsze oddziaływania kręgu kultury wschodniohalsztackiej występują też na obszarze grupy bia- łowickiej (powstałej wówczas na podłożu grupy sasko-łużyckiej łącznie z Dolnym Śląskiem) oraz grupy górnośląsko-małopolskiej. Ta ostatnia ¦grupa nadal zachowuje obrządek szkieletowy, przypisywany przez niektórych badaczy wpływom południowym, oraz lokalne formy wytwórczości brązowniczej. Potwierdzają to znaleziska form odlewniczych, świadczące o miejscowych warsztatach odlewniczych. Interesujące jest przy tym występowanie wyrobów z ołowiu o formach lokalnych, co może świadczyć o wykorzystywaniu złóż tego metalu w okolicach Bytomia i Olkusza. Grupa górnośląsko-małopolska utrzymywała bezpośrednie kontakty z Południem, głównie ze Słowacją i Niziną Węgierską, -oraz pewne kontakty z kręgiem wschodniohalsztackim, prawdopodobnie za pośrednictwem grupy śląskiej (świadczą o tym np. importy ceramiki malowanej na cmentarzysku w Strzelcach-Adamowicach). Wzrost gęstości zaludnienia był znów powodem ekspansji na słabo zaludnione tereny Podkarpacia. Łańcuch grodów kultury łużyckiej powstaje w dolinie Dunajca, co umożliwiało niewątpliwie kontrolę ważnego’dla grupy górnośląsko-małopolskiej szlaku handlowego transkarpackiego prowadzącego przez Bramę Popradzką.
Wyraźną natomiast odrębność wykazuje w omawianym okresie grupa wschodniopomorska (kaszubska), która w okresie halsztackim przekształci się w odrębną kulturę pomorską. W tym okresie grupa kaszubska wykazuje jeszcze pewne cechy wspólne z resztą terytorium kultury łużyckiej (obrządek pogrzebowy, budownictwo), pomimo specyficznych form wyrobów brązowych, zarówno narzędzi, jak i ozdób.
W okresie halsztackim C nadal obserwujemy ekspansję kultury łużyckiej ku południowemu wschodowi. W wyniku zajęcia części Rusi Halickiej i południowego Wołynia przez ludność kultury łużyckiej, nawarstwiającą się na miejscowe podłoże, dochodzi tu do uformowania się kultury Wysockiej, z wyraźnym udziałem elementu scytyjskiego.
Kontakty kultury łużyckiej z ludnością kultury scytyjskiej obserwujemy także w grupie tarnobrzeskiej, której odrębność w okresie halsztackim C występuje jeszcze wyraźniej. Występowanie wpływów scytyjskich w ceramice grupy tarnobrzeskiej (naczynia z otworami pod krawędzią) oraz scytyjskich kolczyków gwoździowatych w grobach ludności grupy tarnobrzeskiej jest powszechnie interpretowane jako wyraz pokojowych kontaktów ludności tych dwu kultur.
Młodszy okres halsztacki (D) przyniósł poważne zmiany w dziejach społeczeństw zamieszkujących nasze ziemie. Z jednej strony wyodrębniająca się wówczas na Pomorzu Wschodnim kultura pomorska napiera na teren Wielkopolski. Grupy ludności tej kultury wtargnęły szerokim klinem w terytorium rdzennej kultury łużyckiej, sięgając po okolice Poznania. Spowodowało to ograniczenie rozwoju kultury łużyckiej w zachodniej Wielkopolsce i przesunięcie głównego akcentu na tereny wschodniej Wielkopolski. Wyodrębnia się wówczas ponownie grupa wschodniowielkopolska.
Opisywane zjawiska zbiegły się z innymi jeszcze wydarzeniami politycznymi, a mianowicie naporem ludności scytotrackiej na tereny leżące w Kotlinie Karpackiej i dalej na północ. W wyniku najazdu tej ludności poważnemu ograniczeniu ulega rozwój grupy śląskiej kultury łużyckiej, oderwanej obecnie od oddziaływań południowych i niszczonej najazdem stepowych koczowników. Jest to drugim powodem przesunięcia w młodszym okresie halsztackim podstawowych ośrodków na obszar wschodniej Wielkopolski.
Grupa wschodniowielkopolska charakteryzuje się ceramiką zdobioną inkrustacją, która zajmuje miejsce ceramiki malowanej (tabl. V 19—21). Inkrustację tę wykonywano przez wypełnianie głębokich bruzd rytych, tworzących wątki geometryczne, białą masą. Wśród narzędzi pracy obserwujemy obecnie wyraźną przewagę wyrobów żelaznych nad brązowymi. Jednak wśród ozdób brąz nadal zachowuje poważne znaczenie. Nie zostały całkowicie zerwane kontakty z Południem, skąd nadal sprowadzane są niektóre wytwory, jak na przykład wiadra i kociołki brązowe, paciorki szklane oraz zapinki. Wyroby te naśladowano też licznie w ośrodkach metalurgicznych miejscowych, podobnie jak pewne wzory z terenu górnego dorzecza Dunaju.
W omawianej grupie powstają też w młodszym okresie halsztackim (D) grody z fortyfikacjami drewniano-ziemnymi, wśród których na szczególną uwagę zasługuje Biskupin, woj. Bydgoszcz, b. pow. Żnin . Szczegółową charakterystykę tego grodu przedstawimy w następnym rozdziale.
W młodszym okresie halsztackim utrzymuje się także zwyczaj chowania zmarłych przedstawicieli starszyzny rodowo-plemiennej w grobach szczególnie bogato wyposażonych, między innymi w importowane naczynia brązowe pochodzenia italskiego.
Inne grupy kultury łużyckiej w omawianym okresie nie dorównują poziomem rozwoju grupie wschodniowielkopolskiej. Możemy jednak obserwować nadal rozwój grupy białowickiej na terenie Dolnego Śląska, grupy zachodniopomorskiej po obu stronach dolnej Odry oraz grupy górnośląsko-małopolskiej i tarnobrzeskiej na południowym wschodzie Polski. Losy innych grup kultury łużyckiej u schyłku okresu halsztackiego nie są dokładnie znane. Niewątpliwie zachowują się do tego okresu enklawy kultury łużyckiej w międzyrzeczu Wisły i Bugu.
Na zakończenie podkreślić należy, że na niektórych obszarach, gdzie nie występowało zwarte osadnictwo kultury wschodniopomorskiej, kultura łużycka mogła — w postaci izolowanych wysp — zachować się w głąb okresu lateńskiego.